Zgwałcenie [historia i autorzy]

Zgwałcenie – zmuszenie drugiej osoby do obcowania płciowego, poddania się innej czynności seksualnej lub wykonania takiej czynności przez jedną lub wiele osób, posługujących się siłą fizyczną, przymusem, nadużyciem władzy, podstępem lub wykorzystujących niemożność wyrażenia świadomej zgody przez daną osobę. Sprawca zgwałcenia nazywany jest gwałcicielem.

Spis treści

Psychologiczne, fizyczne, społeczne i ekonomiczne koszty przestępstwa zgwałcenia

W ciągu miesiąca po zgwałceniu u 94% ofiar diagnozuje się objawy zespołu stresu pourazowego, takie jak przerażenie, trudności z koncentracją, bezsenność. Wśród konsekwencji jakie zgwałcenie ma dla ofiary są również depresja, bóle brzucha, dolegliwości narządów płciowych i bóle głowy, które utrzymują się nawet latami po zgwałceniu. Obok bezpośrednich obrażeń fizycznych, zgwałcenie bywa przyczyną zachorowania na choroby przenoszone drogą płciową i zajścia w niechcianą ciążę.

Ekonomiczne koszty zgwałcenia są od lat szacowane w Stanach Zjednoczonych. W roku 1996 koszt pojedynczego zgwałcenia oszacowano na 87 000 dolarów, przy czym koszty bezpośrednie (korzystanie z pomocy lekarskiej, wizyty u psychologa) stanowiły 5 100 dolarów, a resztę stanowiły koszty pośrednie (absencja lub utrata pracy, pogorszona jakość życia itp.). Według klasyfikacji amerykańskiego Narodowego Instytutu Sprawiedliwości zgwałcenie jest najbardziej kosztownym przestępstwem w USA (127 miliardów dolarów) - na drugim miejscu są napaści (93 miliardy), a na trzecim morderstwa (71 miliardy).

Przestępstwo zgwałcenia w Unii Europejskiej

Prawo unijne

25 października 2012 r. roku Parlament Europejski i Rada Europejska przyjęły dyrektywę ustanawiającą normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw (Dyrektywa 2012/29/UE). Dyrektywa definiuje gwałt jako przemoc na tle płciowym, która jest przejawem dyskryminacji ze względu na płeć, gdyż ofiarami przestępstwa zgwałcenia są w przeważającej mierze kobiety. Dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie m.in. do szkolenia pracowników policji, prokuratury i sądu tak, by ofiary były traktowane z szacunkiem, oraz do tego, by w każdym państwie istniał system wsparcia dla ofiar. Państwa członkowskie Unii Europejskiej mają obowiązek włączenia dyrektywy w swój system prawny do 16 listopada 2015 r.

Prawa ofiar zgwałcenia zagwarantuje także Konwencja o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej otwarta do podpisu przez Radę Europy 11 maja 2011 r. Polska podpisała dokument 18 grudnia 2012 r.

Ochrona ofiar zgwałcenia w państwach członkowskich UE

Według raportu European Women's Lobby (EWL), EWL Barometer on rape in the EU 2013, normy prawne Bułgarii, Litwy, Malty, Serbii, Ukrainy i Węgier znacznie odbiegają od norm wymaganych przez antyprzemocową Konwencję Rady Europy. Np. na Litwie gwałt męża na żonie nie jest przestępstwem, w kodeksie węgierskim gwałt jest definiowany w odniesieniu do moralności życia seksualnego ofiary przestępstwa, a na Malcie zgwałcenie jest określone jako przestępstwo przeciwko honorowi rodzin (a nie przeciwko autonomii ofiary). Z kolei w Bułgarii gwałciciel może uniknąć kary, jeśli poślubi ofiarę przed wydaniem przez sąd wyroku skazującego.

EWL wskazuje, że systemy prawne dwóch państw, Holandii i Wielkiej Brytanii, oferują lepszą ochronę niż ta wymagana zapisami Konwencji antyprzemocowej Rady Europy. Legislacja Irlandii, Włoch i Turcji jest określona jako spełniająca wymogi Konwencji. Reszta państw członkowskich, łącznie z Polską, ma systemy prawne które tylko częściowo odpowiadają minimalnym normom ochrony ofiar zgwałcenia zawartym w Konwencji.

Zgwałcenie w polskim prawie karnym

Zgwałcenie jako przestępstwo

O przestępstwie zgwałcenia w typie podstawowym mowa jest w art. 197 § 1 Kodeksu karnego, który penalizuje doprowadzenie przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem drugiej osoby do obcowania płciowego. Art. 197 § 2 K.k. określa drugą postać zgwałcenia, polegającą na doprowadzeniu przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem do poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej. Typy kwalifikowane zgwałcenia tworzą art. 197 § 3 (zgwałcenie zbiorowe, zgwałcenie małoletniego poniżej lat 15 i zgwałcenie kazirodcze) i art. 197 § 4 K.k. (zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem). Potocznie często określa się zgwałcenie mianem "gwałtu". Jednak w prawie karnym nie jest to uzasadnione, ponieważ termin "gwałt" ma inne znaczenie, oznacza gwałtownie i bezwzględnie stosowaną przemoc fizyczną. W takim znaczeniu "gwałt" występuje np. w przestępstwie porwania statku (art. 166 K.k.).

Pojęcie zgwałcenia zbiorowego

Ze zgwałceniem zbiorowym w rozumieniu 197 § 3 K.K. mamy do czynienia wtedy, kiedy sprawców jest co najmniej dwóch, przy czym wystarczy, że obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej dopuszcza się tylko jeden z nich, czyli np. w sytuacji, gdy z czterech sprawców stosunek z ofiarą odbył jeden z nich, a pozostałych 3 ją tylko trzymało, za zgwałcenie zbiorowe odpowiedzą wszyscy czterej. Jest tak dlatego, że w polskim prawie karnym zgwałcenie polega nie na podjęciu obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej, lecz na doprowadzeniu do nich. Sprawca, który przytrzymuje pokrzywdzonego, także doprowadza go do określonej w przepisie czynności, nawet jeżeli sam jej nie podejmuje.

Uwagi odnośnie do osób małoletnich

W polskim Kodeksie karnym zgwałcenie na osobie poniżej piętnastego roku życia zawsze wypełnia znamiona przestępstwa z art. 197 par. 3 K.k. W niektórych systemach prawnych doprowadzenie osoby poniżej pewnej granicy wieku do obcowania płciowego, poddania się innej czynności seksualnej lub wykonania takiej czynności uznaje się za zgwałcenie bez względu na fakt, że czynność seksualna odbywa się za zgodą obydwu stron. W Kodeksie karnym z 1997 r. obcowanie z małoletnim poniżej 15 roku życia, nawet przy jego zgodzie, penalizuje art. 200. Typ ten błędnie nazywany jest w języku potocznym pedofilią.

Skala przestępstwa zgwałcenia w Polsce

W Polsce istnieje niewiele badań i statystyk dotyczących skali przestępstwa zgwałcenia. Według badań OBOP z 2005 r. 30% kobiet doświadczyło przemocy seksualnej, a 3% kobiet zostało zgwałconych. Tylko 5-10% kobiet które stały się ofiarami przemocy seksualnej powiedziało o tym komukolwiek, z czego 40% stanowiły zgłoszenia na policję. Szacuje się, że ponad 90% zgwałceń nie jest zgłaszanych na policję. Jedną z przyczyn niskiej zgłaszalności przestępstwa zgwałcenia jest wtórna wiktymizacja osoby zgwałconej w toku postępowania karnego, tj. upokarzanie ofiary zgwałcenia przez pracowników policji, służby zdrowia, prokuratury, sądu.

Zgodnie z danymi policyjnymi postępowania karne o zgwałcenie wszczęto w następującej liczbie: 2126 w 2004 r., 2137 w 2005 r., 2212 w 2006 r., 2027 w 2007 r., 2041 w 2008 r., 1816 w 2009 r. Wykrywalność sprawców przestępstwa zgwałcenia w latach 1999-2008 kształtowała się na poziomie 81-86%. Dane policyjne nie dają odpowiedzi na pytanie jaka jest proporcja zgwałceń dziewcząt i chłopców, gdyż policja nie gromadzi danych o płci zgwałconych nieletnich.

Badanie OBOP z 2007 r. wykazało, że 9% Polek i Polaków zna rodzinę, w której występuje przemoc seksualna. 86% ofiar przemocy seksualnej w rodzinie stanowią kobiety, a sprawcami 60% przestępstw są mężowie. 25% ofiar przemocy seksualnej w rodzinie obawia się ponownego ataku, a 39% sprawców nie wyklucza zastosowania przemocy seksualnej w przyszłości.

Rodzaje zgwałceń

W nauce kryminologii zgwałcenie można klasyfikować na różne sposoby: np. w odniesieniu do okoliczności, w jakich miał miejsce, w odniesieniu do tożsamości ofiary lub sprawcy. Można wyróżnić m.in. zgwałcenie kazirodcze, zgwałcenie na randce, zgwałcenie małżeńskie, zgwałcenie więzienne, zgwałcenie wojenne, zgwałcenie zbiorowe.

Zgwałcenie w małżeństwie

Przestępstwo zgwałcenia może również popełnić jeden małżonek na szkodę drugiego. Żona nie musi utrzymywać kontaktów seksualnych z mężem i na odwrót. W polskim prawie obowiązek wspólnego pożycia małżonków określony w art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w żadnym wypadku nie uprawnia małżonka do jego egzekwowania w jakikolwiek sposób. Niedochowywanie tego obowiązku przez jednego małżonka może jedynie uprawniać drugiego do żądania rozwiązania małżeństwa przez rozwód.

Zgwałcenie prostytutki

Prostytutki podlegają takiej samej ochronie prawnej jak inne osoby, czyli kontakt seksualny z taką osobą wbrew jej woli jest takim samym przestępstwem jak zgwałcenie osoby nie świadczącej usług seksualnych. Zgwałceniem natomiast nie jest sytuacja, jeśli do samego kontaktu dojdzie przy zgodzie prostytutki, a następnie klient nie zapłaci lub zapłaci mniej, niż zadeklarował. W zależności od zamiaru sprawcy taką sytuacje można rozpatrywać w kategorii oszustwa (prawo karne) lub nie wywiązania się z umowy (prawo cywilne).

Zgwałcenie na randce

Termin zgwałcenie na randce (ang. date rape) opisuje wymuszony kontakt seksualny, do którego dochodzi pomiędzy osobami, które dobrze się znają, przyjaźnią się lub darzą się uczuciem. Dochodzi zwykle do niego podczas spotkań towarzyskich, niekiedy z użyciem substancji psychotropowych (takich jak np. substancje wchodzące w skład pigułki gwałtu) lub alkoholu. Wymuszenie kontaktu seksualnego może być planowane lub dochodzi do niego spontanicznie. Oskarżenia o gwałt na randce są często trudne do udowodnienia.

Jak uniknąć bycia ofiarą gwałciciela stosującego tabletkę gwałtu?

  • nie należy pozostawiać na imprezie otwartego napoju bez opieki
  • nie należy brać udziału w konkursach picia (kto wypije więcej)
  • przy gorszym samopoczuciu zwrócić się o pomoc do zaufanej osoby lub ochroniarza, a unikać ciemnych miejsc (ofiara pod wpływem tabletki gwałtu często jest gotowa opuścić imprezę z pierwszą napotkaną osobą)
  • należy pić umiarkowaną ilość alkoholu (wiele ze zgwałceń na randce zachodzi u ofiar w stanie upojenia alkoholowego)

Zgwałcenie oralne

Termin zgwałcenie oralne opisuje przestępstwo zgwałcenia, w którym:

  • narzędziem zaspokojenia popędu płciowego sprawcy są usta ofiary (polega najczęściej na zmuszeniu ofiary do wykonania fellatio),
  • rzadziej; sprawca stymuluje oralnie narządy płciowe ofiary wbrew jej woli (np. 23-letnia Norweżka skazana na 9 m-cy za zgwałcenie. Wykonała ona pewnemu mężczyźnie fellatio bez jego zgody).

Zgwałcenia oralne zwykle dotyczą zgwałceń więziennych lub pedofilnych, ale bywa, że dorosłe kobiety są gwałcone oralnie.

Zgwałcenie więzienne

Zgwałcenia więzienne (jedna z postaci tzw. „przecwelenia”), służą nie tylko zaspokojeniu potrzeby seksualnej, mają też charakter rytualny. Celem zgwałcenia więziennego może być chęć zdominowania współwięźnia, chęć zdegradowania go, ukarania (np. za donosicielstwo) lub chęć rozładowania agresji. Zgwałcenia w więzieniu przeważnie mają charakter zbiorowy, często są połączone z pobiciem. Polegają na zmuszeniu ofiary do odbycia stosunku analnego, często także oralnego. Na zgwałcenia więzienne narażeni są głównie mężczyźni słabi fizycznie i psychicznie lub odsiadujący wyroki za określone przestępstwa (najczęściej przestępstwa seksualne wobec dzieci). Zgwałcenie więzienne pozbawia mężczyznę poczucia męskiej tożsamości – otrzymuje on kobiece imię, przy pomocy którego zwracają się doń współwięźniowie. Więzień taki („cwel”) od tej pory jest zmuszany do świadczenia usług seksualnych współwięźniom oraz wykonywania różnych „brudnych” prac (np. mycia muszli klozetowych), ponadto współwięźniowie mogą się nad nim znęcać w inny sposób. Status „cwela” jest w zasadzie statusem dożywotnim i utrzymuje się on w sytuacji przeniesienia więźnia do innego więzienia lub rozpoczęcia po pobycie na wolności odbywania nowej kary (nawet po upływie lat) – współwięźniowie bowiem starają się „sprawdzić” więźnia przeniesionego lub ponownie skazanego i przesyłają grypsy do innych więzień z prośbą o informacje o statusie takiej osoby, a po ich otrzymaniu traktują go stosownie do ich treści. Zgwałcenie jest najbrutalniejszym ze sposobów "przecwelenia" jednak nie jedynym. Następuje ono też np. w wyniku brutalnego pobicia, pobrudzenia więźnia kałem, uderzenia w twarz szczotką do czyszczenia klozetów, dotknięcia twarzy członkiem. Zjawisko „przecwelenia” w zasadzie nie występuje w więzieniach kobiecych.

W Polsce mniej niż 2% więźniów jest gwałconych, w USA - 1,37–2,46%.

Płeć ofiar i sprawców

Dane polskiej policji (2005) wskazują na to, że gwałcicielem niemal zawsze jest mężczyzna (99,15%).

Obwinianie ofiary

Obwinianie ofiary to obarczanie ofiary przestępstwa całkowitą lub częściową odpowiedzialnością za fakt popełnienia przestępstwa przez sprawcę. W kontekście zgwałcenia obwinianie ofiary koresponduje z hipotezą sprawiedliwego świata i przekonaniem, że określone zachowania ofiary (takie jak flirtowanie, atrakcyjny seksualnie wygląd), mogły zachęcić sprawcę do popełnienia gwałtu. Skrajnym przejawem obwiniania ofiary jest wyrażanie opinii, iż ofiara "sama się o to prosiła", gdyż nie zachowywała się właściwie. Jak suka nie da, to pies nie weźmie to przysłowie używane w Polsce dla obwiniania ofiar gwałtu.

Do usprawiedliwienia zgwałcenia używanych jest wiele stereotypów dotyczących ról płciowych i gender. W przypadku, gdy sprawcą jest mężczyzna, a ofiarą kobieta, stereotypy te odnoszą się do przekonania, że władza przypisana jest mężczyznom, podczas gdy kobiety zostały stworzone do seksu i bycia obiektami seksualnymi, lubią być zmuszane do seksu i ustawiane na swoim miejscu, a męskie potrzeby i zachowania seksualne są niekontrolowane i muszą być zaspokojone. W przypadku gdy sprawczynią jest kobieta, a ofiarą mężczyzna, zgwałcony mężczyzna bywa postrzegany jako słaby lub, w kulturach w których mężczyźni zyskują status dzięki podbojom seksualnym, bywa uważany za szczęściarza.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu