Wyżyna Krakowsko-Częstochowska [historia i autorzy]

Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (341.3) – makroregion geograficzny położony w południowej Polsce. Stanowi wschodnią część Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Tworzy pas długości ok. 80 km, pomiędzy Krakowem a Częstochową. W pasie tym wzgórza wznoszą się na wysokość 400-515 m n.p.m..

Spis treści

Położenie

W dwóch rejonach Wyżyna wznosi się powyżej wysokości 500 m n.p.m. Najwyższe miejsce znajduje się na terenie Ogrodzieńca – Góra Zamkowa lub Góra Janowskiego (515,6 m n.p.m. wg najnowszych pomiarów, na starszych mapach podawana jest niewłaściwa wysokość – 504,5 m n.p.m.). Drugi rejon gdzie Wyżyna przekracza 500 m n.p.m., to wzgórze Skałka (Grodzisko) – 512,8 m n.p.m.) w Jerzmanowicach. Ku zachodowi opada stromo do Wyżyny Śląskiej, na wschodzie przechodzi łagodnie w Nieckę Nidziańską. Południowa część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej tworzy Grzbiet Tenczyński, który jest oddzielony od pozostałej jej części Rowem Krzeszowickim. Rów Krzeszowicki stanowi drogę przejścia ze Śląska do Małopolski.

Nazewnictwo

Oprócz nazwy Wyżyna Krakowsko-Częstochowska używane są także inne określenia takie jak Jura Krakowsko-Częstochowska, Jura Krakowska, Jura Polska. Niekiedy używa się także nazwy Wyżyna Krakowsko-Wieluńska. Ta jednostka geograficzna obejmuje łącznie Wyżynę Krakowsko-Częstochowską oraz Wyżynę Wieluńską (341.21).

Regionalizacja fizycznogeograficzna

Wyżyna Krakowsko-Częstochowska dzieli się na następujące mezoregiony fizycznogeograficzne:

  • Wyżynę Częstochowską
  • Wyżynę Olkuską
  • Rów Krzeszowicki
  • Grzbiet Tenczyński

Wyżyna Krakowsko-Częstochowska graniczy:

  • od północy z Niziną Wielkopolską i Wyżyną Woźnicko-Wieluńską
  • od zachodu z Wyżyną Śląską i Niziną Śląską
  • od południa z Kotliną Sandomierską
  • od wschodu z Wyżyną Małopolską.

Geologia

Obszar Jury stanowił niejednokrotnie w swojej historii dno morza, przez co powstało wiele warstw skał (dolomity, margle, wapienie). Dominującymi skałami są jednak wapienie górnojurajskie. Charakterystyczne są skały wapienne pocięte dolinami erozyjnymi, a także zjawiska krasowe m.in. jaskinie ze stalaktytami, stalagmitami oraz stalagnatami. W kierunku Obniżenia Górnej Warty występuje strome obniżenie o wysokości ok. 100 m.

Od południa uskok tektoniczny Rów Krzeszowicki oddziela Wyżynę Olkuską. Rejon na południowy wschód od Częstochowy jest miejscem, gdzie znajduje się najwięcej jaskiń w Polsce. Występują tu skamieniałe szkielety i skorupy organizmów, które przywędrowały z obszaru równikowego (m.in. amonit), powstałą poprzez wyżłobienie Dolinę Prądnika, ostańce czyli twardsze fragmenty skał, które nie podlegają rozpuszczaniu (m.in. Maczugę Herkulesa). Zachodziły tu także ruchy górotwórcze, co również dało ciekawy efekt. Najwięcej wzniesień jest w okolicach Krakowa. Dzięki różnorodności skał występują tu specyficzne gatunki roślin.

Rzeki

Na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej swój początek biorą rzeki i potoki: Warta, Biała Przemsza, Czarna Przemsza, Pilica, Dłubnia, Szreniawa, Czarka (Żarki-Letnisko), Prądnik, Wiercica, Rudawa, Chechło, Dulówka, Kluczwoda, Sanka, Rudno, Będkówka, Kozi Bród.

Klimat

.

Flora

Pozostająca pod wpływem klimatu oceanicznego Wyżyna Krakowsko-Częstochowska tworzy odrębną krainę geobotaniczną. Dominują tu ciepłolubne rośliny charakterystyczne dla Europy Zachodniej. Stwierdzono występowanie ok. 1600 gatunków roślin naczyniowych, co stanowi 60% całej liczby gat. tych roślin w Polsce.

Endemity i gatunki rzadkie: brzoza ojcowska (w Dolinie Bolechowickiej i Kobylańskiej), przytulia krakowska, warzucha polska znaleziona w Olkuszu, ostróżka tatrzańska (subendemit tatrzański), modrzew polski.

Z rzadszych roślin wymienić należy także gatunki: ostnica Jana, ostnica włosowata, goździk siny, aster gawędka, wisienka stepowa, kruszczyk drobnolistny, szałwia łąkowa, rojnik górski, macierzanka pospolita, kłokoczka południowa, kwitnące okazy bluszczu, 10 gatunków storczyków, fiołek bagienny.

Lasy

W zbiorowiskach leśnych występują głównie grądy, mieszane bory sosnowo-dębowe z domieszką jodły lub buka, świetliste dąbrowy. Sporadycznie występuje buczyna sudecka i buczyna karpacka z domieszką jodły. W runie tej ostatniej występuje lepiężnik biały, żywiec gruczołowaty, paprotnik kolczysty, parzydło leśne. W okolicach Ojcowa i Olkusza występują reliktowe lasy górskie – jaworzyna górska z języcznikiem zwyczajnym.

Wśród drzew dominują: grab, sosna, buk, brzoza, dąb, jodła. Wczesną wiosną przed rozwojem liści przez drzewa w runie leśnym zakwitają masowo: przylaszczka pospolita, zawilec gajowy i żółty, miodunka ćma, szczyr trwały, śledziennica skrętolistna, zdrojówka rutewkowata, złoć żółta, groszek wiosenny, pierwiosnek lekarski i wyniosły. Spotkać można też śnieżyczkę przebiśnieg, wawrzynka wilczełyko, konwalię majową. Często występuje kopytnik pospolity, pomocnik baldaszkowy, borówka czarna i brusznica. W podszycie często występuje dzika porzeczka.

Inne

Ciepłolubne zbiorowiska murawy kserotermicznej reprezentowane są przez około 300 gatunków. Są to m. in: aster gawędka, czosnek skalny (poza Jurą nie występujący na niżu), dziewanna austriacka, ostnica Jana, kostrzewa bruzdkowana, oman wąskolistny, przetacznik wczesny, rumian żółty, róża francuska, turzyca niska i turzyca Michela, wiśnia karłowata. Roślinność pustynna reprezentowana jest przez szczotlichę siwą i wydmuchrzycę piaskową.

Co ciekawe występuje tu pewna liczba gatunków roślin typowo górskich (szczególnie w południowej części wyżyny). Są one reliktami glacjalnymi, które przetrwały tutaj po ostatnim zlodowaceniu. Należy tu wymienić takie gatunki, jak: ciemiężyca zielona i chaber miękkowłosy ( w Dolinie Prądnika), omieg górski (przy źródłach Białej Przemszy), skalnica gronkowa, kozłek trójlistny, zanokcica zielona, zachyłka Roberta (na skałach i piargach). Jeszcze starszymi reliktami, bo pochodzącymi z okresu trzeciorzędu są bardzo rzadko spotykane: ostróżka tatrzańska, wierzba lapońska, reliktami jest również brzoza karłowata, dębik ośmiopłatkowy i znaleziony tylko na dwóch stanowiskach paprotnik pstry.

Na nieużytkach i suchych wapiennych zboczach występują krzaczaste zarośla leszczyny, tarniny, dzikiej róży, a wśród skał wapiennych licznie występuje jałowiec pospolity.

Grzyby, glony i porosty

Liczna jest flora grzybów – ok. 600 gatunków. Z rzadszych gatunków występują: piestrzenica kasztanowata, szmaciak gałęzisty, muchomor sromotnikowy, żagiew siarkowa i rosnący pod ziemią jeleniak. Ogromne bogactwo glonów (w rzece Pilica doliczono się ich 450 gatunków). Niemal połowę z 420 występujących tu porostów stanowią epifity. Występuje tu bardzo ładny skorupiasto-listkowaty porost złotorost ścienny oraz rzadki granicznik płucny.

Jednym z poważniejszych zagrożeń dla flory Jury jest duże skażenie powietrza spowodowane bliskim sąsiedztwem dużych zakładów przemysłowych oraz zmiany środowiska spowodowane osuszaniem bagien i torfowisk.

Fauna

Ze stosunkowo rzadkich lub chronionych zwierząt występują tu m.in.: padalec zwyczajny, w tym również jego rzadka odmiana turkusowa, gniewosz plamisty, zaskroniec, żmija zygzakowata, ropucha paskówka, największy europejski chrząszcz jelonek rogacz, największy polski motyl zmierzchnica trupia główka oraz paź żeglarz. Obszar Wyżyny stanowi podobnie jak w przypadku flory odrębną krainę zoogeograficzną pod nazwą Jura Krakowska. Na skutek szkodliwego dla środowiska przyrodniczego oddziaływania gospodarki człowieka została tu wytępiona znaczna liczba gatunków ssaków i innych rzadkich zwierząt. Dawniej charakterystyczny dla Jury był np. wąż Eskulapa, który został wytępiony niemal w całej Polsce. Zwiększyła się natomiast liczba zwierząt drobnych, szczególnie bezkręgowców. Obecnie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej występują zwierzęta typowe dla bardzo ciepłych i silnie zagospodarowanych obszarów chociaż można tu spotkać również wiele rzadkich gatunków zwierząt.

Na szczególna uwagę wśród ssaków zasługują nietoperze, których na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej żyje 17 gatunków m.in. umieszczone w Polskiej Czerwonej Księdze: nocek orzęsiony (m.in. w Jaskini Racławickiej – jedno z dwóch największych zimowisk w Polsce), podkowiec duży (znany w Polsce z zaledwie siedmiu stanowisk, w tym trzech na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej), podkowiec mały oraz mroczek posrebrzany

Rzadkimi wśród entomofauny są tu: jelonek rogacz. Do reliktów polodowcowych należy zaliczyć również chrząszcze jaskiniowe (Choleva lederina gracilenta, Catops tristis inferus) w Jaskini Pod Sokolą Górą.

W wodach źródeł krasowych (m.in. w Dolinie Sąspówki) zachował się relikt z epoki lodowcowej, przedstawiciel fauny bezkręgowej – wypławek alpejski (Planaria alpina).

Turystyka

Dzięki korzystnej rzeźbie terenu obszar Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej był dobrym miejscem do budowy warowni obronnych. Wybudowano tu wiele zamków, które tworzą tzw. "Szlak Orlich Gniazd". Jest tu dużo obiektów do zwiedzania.

Znajdują się tu tereny wspinaczki skałkowej czy trasy dla quadów.
Ze względu na piękno krajobrazu Wyżyna należy do najatrakcyjniejszych regionów turystycznych w Polsce. Jura jest stolicą wspinaczkową Polski. Znajduje się tu wiele ścianek oficjalnie do tego przeznaczonych, oznaczonych w skali od II do 6.8 co do stopnia trudności. Jest tutaj Jezioro Porajskie. Ostatnio zbudowano wyciągi narciarskie. Od kilkunastu lat funkcjonuje tu Ruchoma Szopka Olsztyńska.

Miejscowości

Zabytki

  • Jasna Góra

Zamki i ruiny

  • Zamek w Białym Kościele
  • Zamek Bobolice
  • Zamek w Bydlinie
  • Giebło
  • Grabowa
  • Jasna Góra
  • Zamek w Korzkwi
  • Krzykawka
  • Kwaśniów Dolny
  • Zamek w Lelowie
  • Zamek Lipowiec
  • Zamek w Mirowie
  • Zamek w Morsku
  • Zamek w Ogrodzieńcu
  • Zamek w Ojcowie
  • Okiennik Wielki
  • Zamek w Olkuszu
  • Zamek w Olsztynie
  • Zamek Ostrężnik
  • Zamek w Pieskowej Skale
  • Strażnica Przewodziszowice
  • Zamek w Rabsztynie
  • Zamek Ryczów
  • Zamek biskupi w Siewierzu
  • Zamek biskupi w Sławkowie
  • Zamek w Smoleniu
  • Zamek Suliszowiec
  • Zamek Tenczyn
  • Opactwo Benedyktynów w Tyńcu
  • Zamek Udórz
  • Zamek Królewski na Wawelu
  • Zamek w Żarnowcu

GOPR

Nad bezpieczeństwem turystów terenie czuwa Grupa Jurajska Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego.

Szlaki turystyczne

Konne

  • Transjurajski Szlak Konny PTTK

Piesze

  • Szlak im. Barbary Rychlik
  • Szlak Dolinek Jurajskich
  • Szlak Doliny Racławki
  • Szlak Gór Gorzkowskich
  • Szlak Kajasówki
  • Szlak Orlich Gniazd
  • Szlak Partyzantów Ziemi Olkuskiej
  • Szlak Pustynny
  • Szlak Szwajcarii Zagłębiowskiej
  • Szlak Tenczyński
  • Szlak Tysiąclecia
  • Szlak Walk 7. Dywizji Piechoty
  • Szlak Warowni Jurajskich
  • Szlak Zamonitu
  • Szlak Ziemi Chrzanowskiej

Jaskinie

  • Jaskinia Wierzchowska Górna – 950 m długości i 25 m głębokości
  • Smocza Jama – 230 m długości i 15 m głębokości
  • Jaskinia Ciemna – 230 m długości i 15 m głębokości
  • Jaskinia Łokietka – 320 m długości i 7 m głębokości
  • Jaskinia Mamutowa (Jaskinia Wierzchowska Dolna) – 326 m długości i 25 m głębokości
  • Jaskinia Nietoperzowa (Jaskinia Jerzmanowicka) – 326 m długości i 25 m głębokości
  • Jaskinia Studnisko – 337 m długości i 77,5 m głębokości
  • Jaskinia Mąciwody – 185 m długości i 22 m głębokości
  • Jaskinia Brzęczka – 127 m długości i 37 m głębokości
  • Jaskinia Stajnia

Najwyższe skały

Nazwa Wysokość
(m n.p.m.)
Góra Zamkowa 515,6
Grodzisko 512,8
Wielka Skała 512,8
Ostry Kamień 502
Olszówka 501
Łysa 492

Inne atrakcje turystyczne

  • Pustynia Błędowska
  • Pustynia Siedlecka
  • Dolinki Krakowskie, najciekawsze z nich to:
    • Dolina Kluczwody
    • Bolechowicka
    • Kobylańska
    • Będkowska
    • Szklarki
    • Racławki
    • Sąspowska

Ochrona przyrody na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej

  • Ojcowski Park Narodowy
  • Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Małopolskiego, wcześniej Zespół Jurajskich Parków Krajobrazowych
  • rezerwaty florystyczne
    • Bielańskie Skałki
    • Skałki Przegorzalskie
  • rezerwaty przyrody nieożywionej
    • Bonarka
    • Góra Zborów
  • rezerwaty krajobrazowe
    • Dolina Mnikowska
    • Lipowiec
    • Parkowe
    • Panieńskie Skały
    • Dolina Racławki
    • Skała Kmity
    • Smoleń
    • Wąwóz Bolechowicki
  • rezerwaty leśne
    • Góra Chełm
    • Ostrężnik
    • Ostra Góra
    • Sokole Góry
    • Zielona Góra
  • rezerwaty stepowe
    • Skołczanka

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu