Województwo dolnośląskie [historia i autorzy]

Województwo dolnośląskie – jednostka podziału administracyjnego Polski, jedno z 16 województw, ze stolicą we Wrocławiu. Zostało utworzone w 1999 roku z ziem poprzednich województw wrocławskiego, legnickiego, jeleniogórskiego, wałbrzyskiego i części leszczyńskiego oraz kaliskiego. Województwo to jest położone na południowym zachodzie Polski, obejmuje zachodnią część historycznego Śląska, czyli Dolny Śląsk, a także Ziemię kłodzką, wschodnie Łużyce Górne oraz niewielki skrawek historycznej Saksonii (Bogatynia i okolice).

Spis treści

Historia

Województwo dolnośląskie zostało utworzone w 1999 roku z województw poprzedniego podziału administracyjnego:

  • jeleniogórskiego (w całości)
  • legnickiego (w całości)
  • wałbrzyskiego (w całości)
  • wrocławskiego (w całości)
  • kaliskiego (gminy powiatu oleśnickiego: Dziadowa Kłoda, Międzybórz, Syców)
  • leszczyńskiego (gminy powiatu górowskiego)

Geografia

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia województwa wynosiła 19 946,74 km², co stanowi 6,4% powierzchni Polski.

Położenie administracyjne

Województwo jest położone w południowo-zachodniej Polsce i graniczy z:

  • Czechami (z krajami hradeckim, libereckim, ołomunieckim i pardubickim) na długości 410,8 km na południu
  • Niemcami (z krajem związkowym Saksonią) na długości 76,0 km na zachodzie

oraz z województwami:

  • lubuskim na długości 224,4 km na północnym zachodzie
  • opolskim na długości 193,7 km na wschodzie
  • wielkopolskim na długości 218,4 km na północy

Położenie fizycznogeograficzne

Województwo dolnośląskie obejmuje fragmenty Niziny Środkowoeuropejskiej (makroregiony: Nizina Śląsko-Łużycka, Nizina Południowowielkopolska, Obniżenie Milicko-Głogowskie, Wał Trzebnicki i Nizina Śląska) oraz Masywu Czeskiego (makroregiony: Przedgórze Sudeckie, Pogórze Zachodniosudeckie, Sudety Zachodnie, Sudety Środkowe i Sudety Wschodnie).

Położenie historyczne

Teren województwa obejmuje większą część Dolnego Śląska, Ziemię Kłodzką, wschodnie Łużyce Górne oraz skrawek Saksonii.

Topografia

W wymiarze północ-południe województwo rozciąga się na długości 190 km, to jest 1°42′31″. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość województwa wynosi 208 km, co w mierze kątowej daje 2°58′40″.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów:

  • północny: 51°48′17″ szer. geogr. N – pn.-wsch. narożnik działki ewidencyjnej nr 612/263 (powiat głogowski),
  • południowy: 50°05′46″ szer. geogr. N – słupek graniczny nr 88/2 (powiat kłodzki),
  • zachodni: 14°49′02″ dług. geogr. E – łuk Nysy Łużyckiej pomiędzy słupkami granicznymi nr 3P a nr 4P (powiat zgorzelecki),
  • wschodni: 17°47′42″ dług. geogr. E – wsch. narożnik działki ewidencyjnej nr 296/1 (powiat oleśnicki).

Ukształtowanie powierzchni ma charakter nizinny (średnia wysokość 248,7 m n.p.m.) – 74,9% województwa leży poniżej 300 m n.p.m. a 0,5% powyżej 1000 m n.p.m.
Najwyższym punktem jest wierzchołek Śnieżki – 1603 m n.p.m.
Najniższym punktem jest dno doliny Odry w okolicy Dobrzejowic – 69 m n.p.m.

Stosunki wodne

Praktycznie w całości terytorium województwa dolnośląskiego położone jest w dorzeczu Odry (98,866% powierzchni województwa) należącej do zlewiska Morza Bałtyckiego. Pozostałe skrawki terytorium leżą w dorzeczu Łaby (1,130%) należącej do zlewiska Morza Północnego i dorzeczu Dunaju (0,004%) należącego do zlewiska Morza Czarnego.

Najważniejsze rzeki: Odra oraz jej dopływy Barycz, Bóbr z Kwisą, Bystrzyca, Kaczawa, Nysa Kłodzka, Nysa Łużycka, Oława, Ślęza i Widawa.

Największym jeziorem jest Jezioro Kunickie – 0,95 km² wchodzące w skład Pojezierza Legnickiego. Największym sztucznym zbiornikiem wodnym jest Jezioro Mietkowskie utworzone w 1986 roku na Bystrzycy – 9,29 km².

Klimat

Średnia roczna temperatura w województwie wynosi 7,7 °C (biorąc pod uwagę wyłącznie część nizinną – do 300 m n.p.m. temperatura ta wzrasta do 8,2 °C). W najzimniejszym miesiącu (styczeń) temperatura średnia wynosi -3,2 °C (w części nizinnej -2,9 °C), a w najcieplejszym (lipiec) osiąga 17,3 °C (17,9 °C). Średnia roczna suma opadu atmosferycznego wynosi 595,2 mm (568,9 mm w części nizinnej). W najsuchszym miesiącu (styczeń) suma opadu wynosi 30,0 mm (28,9 mm), a w najwilgotniejszym (lipiec) osiąga 82,0 mm (79,0 mm). Średni roczny współczynnik suchości wynosi dla całego województwa 0,8, a dla części nizinnej 0,7.

Bogactwa naturalne

Województwo jest jednym z bardziej zasobnych w surowce mineralne regionów Polski. Tradycje górnictwa sięgają początków XII w. Większość znanych z kraju rodzajów kopalin występuje właśnie tu co związane jest z mozaikową, urozmaiconą budową geologiczną Sudetów i ich przedgórza. Kopaliny województwa dolnośląskiego dzielą się na: energetyczne, metaliczne, chemiczne i skalne.

Kopaliny energetyczne
Małe złoża gazu ziemnego eksploatowane są w regionie Góra – Żmigród – Milicz, złoża węgla kamiennego znajdujące się w Dolnośląskim Zagłębiu Węglowym przestano ostatecznie eksploatować w 2000 r., natomiast złoża węgla brunatnego położone są w zach. części województwa, a eksploatuje się je obecnie jedynie w Kopalni Węgla Brunatnego Turów.

Kopaliny metaliczne
Z udokumentowanych 14 złóż rud miedzi wydobycie prowadzi się w 6 z nich w Legnicko-Głogowskim Okręgu Miedziowym. Rudy niklu pozyskiwano z okolic Ząbkowic Śląskich i praktycznie są na wyczerpaniu, a ostatnie złoża przestano eksploatować w 1983 r. Złoto w Polsce pozyskiwano wyłącznie z terenu Dolnego Śląska z okolic Złotego Stoku, Lwówka Śląskiego, Złotoryi i Legnicy. Obecnie koncentracje złota mają minimalne znaczenie gospodarcze. Arsen z okolic Złotego Stoku zaprzestano wydobywać w 1960 r. Rudy cyny z Gór Izerskich ze względu na niską jakość rudy nie są obecnie eksploatowane.

Kopaliny chemiczne
Baryty i fluoryty nie są obecnie wydobywane, a ostatnie kopalnie tych minerałów zamknięto w końcu lat 90-tych XX w. Pokłady gipsów i anhydrytów udokumentowane w okolicach Lwówka Śląskiego i Bolesławca wydobywa się obecnie w dwóch kopalniach. Jedyne udokumentowane złoże halitu znajduje się w Sieroszowicach.

Kopaliny skalne
Obecnie eksploatuje się na potrzeby przemysłu kamieni budowlanych i drogowych magmowe skały plutoniczne (granitoidy, gabra) i wulkaniczne (bazalty, porfiry, melafiry), skały osadowe (piaskowce, szarogłazy, wapienie i dolomity) i skały metamorficzne (gnejsy, amfibolity, serpentynity, marmury). Jedynie w województwie dolnośląskim eksploatuje się bloczne granity, sjenity, gabra, melafiry, amfibolity, serpentynity, hornfelsy i marmury dolomityczne.

Granitoidy wydobywa się w masywie strzegomskim, strzelińskim, karkonoskim i strefie Niemczy. Wystąpienia gabra znajdują się w okolicach Sobótki, Braszowic i Nowej Rudy.

Administracja i polityka

Samorząd

Organem uchwałodawczym jest Sejmik Województwa Dolnośląskiego, składający się z 36 radnych. Sejmik wybiera organ wykonawczy województwa, którym jest zarząd województwa, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem. Siedzibą sejmiku województwa jest Wrocław.

Marszałkowie Województwa Dolnośląskiego:

Nr Marszałek województwa Okres urzędowania
od do
1 Jan Waszkiewicz (AWS)
1 stycznia 1999
2001
2 Emilian Stańczyszyn (UW)
2001
2003
3 Henryk Gołębiewski (SLD)
31.01.2003
25.08.2004
4 Paweł Wróblewski (PiS)
25.08.2004
7.12.2006
5 Andrzej Łoś (PO)
7.12.2006
3.03.2008
6 Marek Łapiński (PO)
3.03.2008
1.12.2010
7 Rafał Jurkowlaniec (PO)
1.12.2010

Administracja rządowa

Organem administracji rządowej jest Wojewoda Dolnośląski, wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody jest Wrocław, gdzie znajduje się Dolnośląski Urząd Wojewódzki we Wrocławiu. Działają także 3 delegatury urzędu w Jeleniej Górze, Legnicy i Wałbrzychu.

Lp. Rejonizacja delegatur administracji rządowej Miasta i powiaty regiony
1 Wałbrzych Świdnica, Kłodzko, Dzierżoniów, Ząbkowice Śląskie.
2 Legnica Głogów, Jawor, Lubin, Polkowice, Złotoryja.
3 Jelenia Góra Bolesławiec, Kamienna Góra, Lubań, Lwówek Śląski, Zgorzelec.

Rejonizacja delegatur Urzędu Województwa Dolnośląskiego obejmuje dawne tereny województwa:

  1. wałbrzyskiego
  2. legnickiego
  3. jeleniogórskiego.

Wojewodowie Dolnośląscy:

Nr Wojewoda Okres urzędowania Premier
od do
1 Witold Krochmal (-)
04.01.1999
22.10.2001
Jerzy Buzek
2 Ryszard Nawrat (SLD-UP)
22.10.2001
21.03.2003
Leszek Miller i Marek Belka
3 Stanisław Łopatowski (-)
31.03.2003
21.12.2005
4 Krzysztof Grzelczyk (PiS)
21.12.2005
29.11. 2007
Kazimierz Marcinkiewicz
Jarosław Kaczyński
5 Rafał Jurkowlaniec
29.11.2007
1.12. 2010
Donald Tusk
6 Aleksander Skorupa
28.12.2010
11.03. 2014
Donald Tusk 7 Tomasz Smolarz
12.03.2014

Podział administracyjny

Miasta

Największymi miastami są: Wrocław, Wałbrzych, Legnica i Jelenia Góra.

W województwie dolnośląskim jest 91 miast, w tym 4 miasta na prawach powiatów.

1. Wrocław (miasto na prawach powiatu)
2. Wałbrzych (miasto na prawach powiatu)
3. Legnica (miasto na prawach powiatu)
4. Jelenia Góra (miasto na prawach powiatu)
5. Bardo
6. Bielawa
7. Bierutów
8. Bogatynia
9. Boguszów-Gorce
10. Bolesławiec
11. Bolków
12. Brzeg Dolny
13. Bystrzyca Kłodzka
14. Chocianów
15. Chojnów
16. Duszniki-Zdrój
17. Dzierżoniów
18. Gryfów Śląski
19. Góra
20. Głogów
21. Głuszyca
22. Jawor
23. Jaworzyna Śląska
24. Jedlina-Zdrój
25. Jelcz-Laskowice
26. Kamienna Góra
27. Karpacz
28. Kowary
29. Kudowa-Zdrój
30. Kąty Wrocławskie
31. Kłodzko
32. Leśna
33. Lubawka
34. Lubań
35. Lubin
36. Lubomierz
37. Lwówek Śląski
38. Lądek-Zdrój
39. Mieroszów
40. Milicz
41. Mirsk
42. Międzybórz
43. Międzylesie
44. Niemcza
45. Nowa Ruda
46. Nowogrodziec
47. Oborniki Śląskie
48. Oleśnica
49. Olszyna
50. Oława
51. Piechowice
52. Pieszyce
53. Pieńsk
54. Piława Górna
55. Polanica-Zdrój
56. Polkowice
57. Prochowice
58. Prusice
59. Przemków
60. Radków
61. Siechnice
62. Sobótka
63. Stronie Śląskie
64. Strzegom
65. Strzelin
66. Syców
67. Szczawno-Zdrój
68. Szczytna
69. Szklarska Poręba
70. Ścinawa
71. Środa Śląska
72. Świdnica
73. Świebodzice
74. Świeradów-Zdrój
75. Świerzawa
76. Trzebnica
77. Twardogóra
78. Wiązów
79. Wleń
80. Wojcieszów
81. Wołów
82. Wąsosz
83. Węgliniec
84. Zawidów
85. Zgorzelec
86. Ziębice
87. Ząbkowice Śląskie
88. Złotoryja
89. Złoty Stok
90. Żarów
91. Żmigród

Powiaty

Miasta na prawach powiatu:

  1. Jelenia Góra
  2. Legnica
  3. Wałbrzych
  4. Wrocław

Powiaty:

  1. powiat bolesławiecki
  2. powiat dzierżoniowski
  3. powiat głogowski
  4. powiat górowski
  5. powiat jaworski
  6. powiat jeleniogórski
  7. powiat kamiennogórski
  8. powiat kłodzki
  9. powiat legnicki
  10. powiat lubański
  11. powiat lubiński
  12. powiat lwówecki
  13. powiat milicki
  14. powiat oleśnicki
  15. powiat oławski
  16. powiat polkowicki
  17. powiat strzeliński
  18. powiat średzki
  19. powiat świdnicki
  20. powiat trzebnicki
  21. powiat wałbrzyski
  22. powiat wołowski
  23. powiat wrocławski
  24. powiat ząbkowicki
  25. powiat zgorzelecki
  26. powiat złotoryjski

Demografia

Dane z 30 czerwca 2010 r.:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 2 877 121 100 1 498 844 52,1 1 378 277 47,9
powierzchnia 19 946,74 km²
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
144,24 75,14 69,09

Religia

Gospodarka

W 2009 r. produkt krajowy brutto woj. dolnośląskiego wynosił 110,4 mld zł, co stanowiło 8,2% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 38,4 tys. zł (109,0% średniej krajowej), co plasowało dolnośląskie na 2. miejscu względem innych województw. Według Eurostat w 2009 r. PKB na 1 mieszkańca woj. dolnośląskiego, według zestandaryzowanego parytetu siły nabywczej, wynosiło 61,9% średniego PKB w Unii Europejskiej, natomiast PKB województwa bez uwzględnienia siły nabywczej stanowiło w 2009 r. 37,9% średniego PKB Unii (8900 euro na mieszkańca wobec średniej w Unii 23500 euro).

W 2010 r. produkcja sprzedana przemysłu w woj. dolnośląskim wynosiła 89,3 mld zł, co stanowiło 9,1% produkcji przemysłu Polski. Sprzedaż produkcji budowlano-montażowej w dolnośląskim wynosiła 13,0 mld zł, co stanowiło 8,1% tej sprzedaży Polski.

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. dolnośląskiego w 3. kwartale 2011 r. wynosiło 3584,44 zł brutto, co lokowało je na 4. miejscu względem wszystkich województw.

W końcu marca 2012 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w województwie obejmowała ok. 156,9 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 13,4% do aktywnych zawodowo, w końcu stycznia 2014 stopa bezrobocia wynosiła 13,8%.

Według danych z 2011 r. 4,7% mieszkańców w gospodarstwach domowych woj. dolnośląskiego miało wydatki poniżej granicy ubóstwa skrajnego (tzn. znajdowało się poniżej minimum egzystencji).

Na terenie województwa działają specjalne strefy ekonomiczne.

W województwie znajduje się siedem browarów: Spiż i Doctor Brew we Wrocławiu, Widawa w Chrząstawie Małej, Lwówek w Lwówku Śląskim, Browarnia w Sobótce-Górce, Jamrozowa Polana w Dusznikach-Zdrój, oraz Browar Jedlinka w Jedlinie-Zdrój. W budowie są browary w Gogołowicach, Świdnicy, Miedziance, Oławie oraz Browar Stu Mostów we Wrocławiu.

We Wrocławiu znajduje się wytwórnia napojów alkoholowych – Polmos Wrocław.

Transport

Transport drogowy

Drogi krajowe w województwie dolnośląskim
Droga Trasa Obecna długość w województwie [km] Uwagi
Świnoujście – Szczecin – Gorzów Wielkopolski – Zielona Góra – Polkowice – Lubin – Legnica – Bolków – Jelenia Góra – Jakuszyce – granica państwa z Czechami 165
Świnoujście – Goleniów – Szczecin (węzeł „Rzęśnica”) – ... – Szczecin (węzeł „Klucz”) – Parnica – Gorzów Wielkopolski – Zielona Góra – (Legnica) – Bolków – Lubawka – granica państwa z Czechami 0 planowana
granica państwa z Niemcami 194
Świecie – Bydgoszcz – Gniezno – Poznań – Leszno – Wrocław – Bolków – Kamienna Góra – Lubawka – granica państwa z Czechami 181,5
(Grudziądz) – Bydgoszcz – Poznań – Leszno – (Wrocław) 0 planowana
granica państwa z Czechami 183
autostradowa obwodnica Wrocławia na odcinku – Psie Pole 22,4 cała w obrębie województwa
Wrocław (Psie Pole) – Kępno – Sieradz – (Łódź) – ... – (Piotrków Trybunalski) – Rawa Mazowiecka – Warszawa – Ostrów Mazowiecka – Zambrów – Choroszcz 14,1 w budowie
granica państwa z Niemcami 47,9
Trzebnica – Milicz – Krotoszyn – Jarocin – Września – Gniezno – Strzelno – Inowrocław – Toruń – Ostróda 48,7
granica państwa z Niemcami – Olszyna – Golnice – Krzyżowa 21,4
granica państwa z Niemcami 7,0 w budowie
Bobolice – Biały Bór – Człuchów – Bydgoszcz – Inowrocław – Strzelno – Konin – Kalisz – Ostrów Wielkopolski – Oleśnica 27,6
(węzeł „Zgorzelec”) – Lubań – Gryfów Śląski – Pasiecznik – Jelenia Góra 67 cała w obrębie województwa
Kłodzko – Międzylesie – Boboszów – granica państwa z Czechami 41 cała w obrębie województwa
Świebodzice – Dobromierz 9 cała w obrębie województwa
granica państwa z Czechami – Golińsk – Mieroszów – Wałbrzych – Świebodzice – Świdnica – Wrocław 88 cała w obrębie województwa
Prochowice – Lubin – Rawicz – Krotoszyn – Ostrów Wielkopolski 69,7
Łagiewniki – Strzelin – Brzeg – Namysłów – Kępno 40,6
Kłodzko – Nysa – Opole – Lubliniec – Częstochowa – Szczekociny 21,0
(węzeł „Zgorzelec”) – Bolesławiec – Krzywa – Chojnów – Legnica – Prochowice – Wrocław – Brzeg – Opole – Strzelce Opolskie – Toszek – Pyskowice – Bytom – Będzin – Sosnowiec – Dąbrowa Górnicza – Olkusz – Kraków – ... – Kraków – Targowisko 195
(Wrocław) – (Długołęka) 27 cała w obrębie województwa

Transport kolejowy

Największą stacją pasażerską jest Wrocław Główny, stanowiący najważniejszy punkt Wrocławskiego węzła kolejowego.

Na trasach kolejowych w Sudetach znajdują się obiekty inżynieryjne, np. Tunel pod Małym Wołowcem, Tunel pod Sajdakiem, Tunel w Świerkach, Czarny Most w Nowej Rudzie, wiadukt w Ludwikowicach Kłodzkich, wiadukt kolejowy w Lewinie Kłodzkim.

Linie kolejowe (normalnotorowe) czynne

Uwaga: długość linii i lata budowy podane kursywą dotyczą wyłącznie odcinka w granicach województwa dolnośląskiego

  • Łódź – Głogów – Forst (dł. 36,8 km; bud. w latach 1846-1858)
  • Bytom – Wrocław (dł. 29,3 km; bud. 1842-1856)
  • Katowice – Legnica (dł. 114,8 km; bud. 1844-1874)
  • Kalety – Wrocław (bud. 1868-1884)
  • Herby Nowe – Oleśnica (bud. 1871-1926)
  • Wrocław – Poznań (uruchomiona w październiku 1856)
  • Wrocław – Szczecin (bud. 1844-1877)
  • Wrocław – Görlitz (dł. 201,0 km; bud. 1842-1868)
  • Wrocław – Gubinek (bud. 1844-1875)
  • Wrocław – Lichkov (dł. 136,1 km; bud. 1871-1926)
  • Opole – Wrocław (uruchomiona w październiku 1909)
  • Węgliniec – Zgorzelec (dł. 26,1 km; bud. 1846-1847)
  • Lubań Śląski – Węgliniec (dł. 21,1 km; uruchomiona we wrześniu 1865)
  • Oleśnica – Chojnice (bud. 1875-1894)
  • Miłkowice – Jasień (bud. 1845-1900)
  • Wrocław – Jedlina-Zdrój (dł. 82,2 km; bud. 1884-1904)
  • Wałbrzych – Kłodzko
  • Legnica – Rudna Gwizdanów (dł. 39,1 km; bud. 1869-1871)
  • Mikułowa – Bogatynia (dł. 32,5 km; bud. 1875-1962)
  • Wałbrzych – Meziměstí
  • Jelcz – Wrocław (dł. 28,8 km; bud. 1912-1922)
  • Węgliniec – Horka (dł. 12,9 km; uruchomiona w czerwcu 1874)
  • Jelenia Góra – Kamienna Góra
  • Jelenia Góra – Jakuszyce
  • Wrocław – Trzebnica (dł. 19,7 km; uruchomiona w grudniu 1886)
  • Św. Katarzyna-Wrocław (dł. 18,8 km; uruchomiona w styczniu 2000, linia towarowa)
  • Ostrów Wlkp. – Grabowno Wielkie (bud. 1912-1922)

Koleje wąskotorowe (nieczynne)

  • Zittau – Bogatynia Wąskotorowa – Heřmanicé 15,8 km; 750 mm; 1 tor; bud. 1884; rozebrana 2004
  • Przedkowice – Milicz Wąskotorowa – Sulmierzyce 23,1 km; 750 mm; 1 tor; bud. 1894; rozebrana 2004
  • Żmigród Wąskotorowa – Przedkowice 7,5 km; 750 mm; 1 tor; bud. 1894; rozebrana 2004
  • Trzebinia Gaj – Przedkowice 18,6 km; 750 mm; 1 tor; bud. 1895; rozebrana 2004
  • Wrocław Główny Wąskotorowa – Trzebinia Gaj 26,0 km; 750 mm; 1 tor; bud. 1898; rozebrana 1970
  • Kamieniec Ząbkowicki – Byczeń – Złoty Stok 11,8 km; 1000 mm; 1 tor; bud. 1900; normalnotorowa od 1911
  • Bogatynia Wąskotorowa – Turoszów Wąskotorowa 6,0 km; 750 mm; 1 tor; bud. 1910; rozebrana 2004

Transport lotniczy

  • międzynarodowy port lotniczy Wrocław-Strachowice z pasem 2500/60m
  • międzynarodowe lotnisko Lubin z pasem 1000/30m

Telekomunikacja

Strefa numeracyjna; numer kierunkowy.

  • Wrocław – 71
  • Wałbrzych – 74
  • Jelenia Góra – 75
  • Legnica – 76

Flora i fauna

Flora

Bogata szata roślinna obejmuje swym zasięgiem zarówno niżowe typy środowisk jak grądy, bory sosnowe, acydofilne dąbrowy, jak i górskie i podgórskie zbiorowiska roślinne (murawy kserotermiczne, łąki halne, ciepłolubne buczyny storczykowe, jaworzyny). Na terenie województwa występuje szereg roślin, mających na Dolnym Śląsku jedyne stanowiska w kraju. Są to: Dzwonek brodaty, Tojad sudecki, Skalnica bazaltowa, Dzwonek karkonoski, Gnidosz sudecki, Przytulia sudecka, Zanokcica ciemna, Zanokcica serpentynowa, Zanokcica klinowata, Koleantus delikatny, Zmienka górska, Turzyca patagońska, Cyklamen purpurowy, Mieczyk błotny. Oprócz tego, szereg gatunków ma w województwie swoje centrum występowania w kraju. Są to: Szafirek miękkolistny, Śnieżyca wiosenna, Przytulia stepowa, Lindernia mułowa, Kruszczyk Muellera, Kruszczyk połabski, Kruszczyk siny, Śniedek cienkolistny, Zdrojek źródlany, Kukułka bzowa i Zaraza bladokwiatowa.

Fauna

Świat zwierzęcy Dolnego Śląska jest bogaty. Występuje tu 76 gatunków ssaków (w tym 20 gatunków nietoperzy), 348 gatunków ptaków (z czego 192 gatunki tu gniazdują. 29 gatunków ptaków występujących na Dolnym Śląsku to gatunki zagrożone wyginięciem wpisane do polskiej Czerwonej Księgi), 8 gatunków gadów, 15 gatunków płazów i 52 gatunki ryb (w tym 11 introdukowanych).
gatunek: † – wymarły, r - reintrodukowany, i – introdukowany, zawleczony, kursywą oznaczono ptaki nielęgowe

Ssaki:
owadożerne – jeż wschodni, jeż zachodni; kret europejski; zębiełek karliczek, rzęsorek mniejszy, rzęsorek rzeczek, ryjówka aksamitna, ryjówka górska, ryjówka malutka
nietoperze – podkowiec mały; mopek, mroczek pozłocisty, mroczek późny, nocek Bechsteina, nocek Brandta, nocek duży, nocek łydkowłosy, nocek Natterera, nocek orzęsiony, nocek rudy, nocek wąsatek, borowiaczek, borowiec wielki, karlik drobny, karlik malutki, karlik większy, gacek brunatny, gacek szary, mroczek posrebrzany
gryzonie – wiewiórka pospolita, suseł moręgowanyr; bóbr europejskir; chomik europejski; nutriai; karczownik, karczownik mniejszy, nornica ruda, nornik bury, nornik północny, nornik zwyczajny, darniówka pospolita, piżmaki; koszatka, żołędnica, popielica, orzesznica; mysz polna, mysz leśna, mysz zielna, mysz zaroślowa, badylarka, mysz domowai, szczur śniadyi, szczur wędrownyi
zajęczaki – królik europejskii, zając szarak
drapieżne – wilk, jenoti, lis rudy; niedźwiedź brunatny; wydra, kuna domowa, kuna leśna, borsuk, łasica, gronostaj, norka europejska, norka amerykańskai, tchórz zwyczajny; szop praczi; ryśr, żbik
parzystokopytne – mufloni, kozicai; dzik; łoś, sarna, jeleń szlachetny, danieli.

Ptaki:
nurynur lodowiec
perkozy – perkozek zwyczajny, perkoz dwuczuby, perkoz rdzawoszyi, perkoz zausznik
pelikanowepelikan kędzierzawy; bąk zwyczajny, bączek zwyczajny, ślepowron zwyczajny, czapla złotawa, czapla nadobna, czapla biała, czapla siwa, czapla purpurowa; warzęcha zwyczajna; kormoran zwyczajny, kormoran mały; bocian czarny, bocian biały
blaszkodziobe – łabędź niemy, łabędź czarnodzioby, łabędź krzykliwy, gęś zbożowa, gęś krótkodzioba, gęś białoczelna, gęś mała, gęgawa, śnieżyca mała, bernikla kanadyjskai, bernikla białolica, bernikla obrożna, bernikla rdzawoszyja, kazarka egipskai, kazarka rdzawa, ohar, mandarynkai, świstun zwyczajny, krakwa, cyraneczka zwyczajna, cyraneczka karolińska, krzyżówka, rożeniec zwyczajny, cyranka zwyczajna, płaskonos zwyczajny, hełmiatka zwyczajna, głowienka zwyczajna, czerniczka, podgorzałka zwyczajna, czernica, ogorzałka zwyczajna, lodówka, markaczka zwyczajna, uhla zwyczajna, gągoł, bielaczek, szlachar, nurogęś, sterniczka jamajskai
szponiaste – trzmielojad zwyczajny, kania czarna, kania ruda, bielik zwyczajny, sęp płowy, gadożer zwyczajny, błotniak stawowy, błotniak zbożowy, błotniak stepowy, błotniak łąkowy, jastrząb zwyczajny, krogulec zwyczajny, myszołów zwyczajny, kurhannik, myszołów włochaty, orlik krzykliwy, orlik grubodzioby, orzeł cesarski, orzeł przedni, orzełek włochaty; rybołów zwyczajny
sokołowe – pustułka zwyczajna, kobczyk zwyczajny, drzemlik, kobuz, raróg zwyczajny, sokół wędrowny
grzebiące – jarząbek zwyczajny, cietrzew zwyczajny, głuszec zwyczajnyr, kuropatwa zwyczajna, przepiórka zwyczajna, bażant zwyczajnyi
żurawiowe – wodnik zwyczajny, kropiatka, zielonka, derkacz zwyczajny, kokoszka zwyczajna, łyska zwyczajna; żuraw zwyczajny
dropie – drop zwyczajny
siewkowe – szczudłak zwyczajny, szablodziób zwyczajny; kulon zwyczajny; sieweczka rzeczna, sieweczka obrożna, mornel, siewka złota, siewnica, czajka towarzyska, czajka zwyczajna; biegus rdzawy, piaskowiec, biegus malutki, biegus mały, biegus arktyczny, biegus krzywodzioby, biegus morski, biegus zmienny, biegus płaskodzioby, biegus płowy, batalion, bekas kszyk, słonka zwyczajna, rycyk, szlamnik zwyczajny, kulik mniejszy, kulik wielki, brodziec śniady, krwawodziób, brodziec pławny, kwokacz, samotnik, łęczak, terekia, brodziec piskliwy, płatkonóg szydłodzioby, płatkonóg płaskodzioby; wydrzyk tęposterny, wydrzyk długosterny; mewa orlica, mewa czarnogłowa, mewa mała, mewa obrożna, mewa śmieszka, mewa delawarska, mewa siwa, mewa żółtonoga, mewa białogłowa, mewa romańska, mewa blada, mewa siodłata, mewa trójpalczasta, rybitwa krótkodzioba, rybitwa wielkodzioba, rybitwa czubata, rybitwa różowa, rybitwa rzeczna, rybitwa białoczelna, rybitwa białowąsa, rybitwa czarna, rybitwa białoskrzydła
gołębiowe – gołąb skalny, siniak, grzywacz, sierpówka, turkawka zwyczajna
kukułkowe – kukułka zwyczajna
sowy – płomykówka zwyczajna; puchacz zwyczajny, sóweczka zwyczajna, pójdźka zwyczajna, puszczyk zwyczajny, uszatka zwyczajna, uszatka błotna, włochatka zwyczajna
lelkowe – lelek zwyczajny; jerzyk zwyczajny
kraskowe – zimorodek zwyczajny; żołna zwyczajna; kraska zwyczajna
dzioborożcowe – dudek
dzięciołowe – krętogłów zwyczajny, dzięcioł zielonosiwy, dzięcioł zielony, dzięcioł czarny, dzięcioł duży, dzięcioł białoszyi, dzięcioł średni, dzięcioł białogrzbiety, dzięciołek, dzięcioł trójpalczasty
wróblowe – dzierlatka zwyczajna, lerka, skowronek zwyczajny, górniczek zwyczajny; brzegówka zwyczajna, dymówka, oknówka zwyczajna; świergotek polny, świergotek drzewny, świergotek łąkowy, siwerniak, pliszka żółta, pliszka cytrynowa, pliszka górska, pliszka siwa; jemiołuszka zwyczajna; pluszcz zwyczajny; strzyżyk zwyczajny; płochacz pokrzywnica, płochacz halny; drozd obrożny, kos zwyczajny, kwiczoł, drozd śpiewak, droździk, paszkot; rudzik, słowik szary, słowik rdzawy, podróżniczek, kopciuszek zwyczajny, pleszka zwyczajna, pokląskwa, kląskawka zwyczajna, białorzytka zwyczajna, nagórnik zwyczajny, muchołówka szara, muchołówka mała, muchołówka białoszyja, muchołówka żałobna; jarzębatka, piegża, cierniówka, gajówka, kapturka; wójcik, świstunka żółtawa, świstunka leśna, pierwiosnek, świstunka iberyjska, piecuszek; mysikrólik zwyczajny, zniczek; świerszczak zwyczajny, strumieniówka, brzęczka, tamaryszka; rokitniczka, łozówka, trzcinniczek zwyczajny, trzciniak zwyczajny, zaganiacz zwyczajny; wąsatka; raniuszek zwyczajny; sikora uboga, czarnogłówka zwyczajna, czubatka europejska, sosnówka, modraszka zwyczajna, bogatka zwyczajna; kowalik zwyczajny; pomurnik; pełzacz leśny, pełzacz ogrodowy; remiz zwyczajny; wilga zwyczajna; gąsiorek, dzierzba czarnoczelna, srokosz, dzierzba rudogłowa; sójka zwyczajna, sroka zwyczajna, orzechówka zwyczajna, wieszczek, kawka zwyczajna, gawron, wrona siwa, czarnowron, kruk zwyczajny; szpak zwyczajny; wróbel zwyczajny, mazurek; zięba zwyczajna, jer, kulczyk zwyczajny, osetnik zwyczajny, dzwoniec zwyczajny, szczygieł, czyż zwyczajny, makolągwa zwyczajna, czeczotka zwyczajna, krzyżodziób świerkowy, dziwonia zwyczajna, gil zwyczajny, grubodziób zwyczajny; trznadel zwyczajny, ortolan, potrzos zwyczajny, potrzeszcz; poświerka zwyczajna, śnieguła zwyczajna.

Gady:
żółwie – żółw błotny
łuskonośne – jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworodna, jaszczurka murowai; padalec zwyczajny; zaskroniec zwyczajny, gniewosz plamisty; żmija zygzakowata.

Płazy:
płazy ogoniaste – salamandra plamista, traszka grzebieniasta, traszka zwyczajna, traszka górska
płazy bezogonowe – kumak nizinny; grzebiuszka ziemna; ropucha szara, ropucha zielona, ropucha paskówka; rzekotka drzewna; żaba jeziorkowa, żaba wodna, żaba śmieszka, żaba trawna, żaba moczarowa.

Ryby:
minogokształtne – minóg morski, minóg rzeczny, minóg strumieniowy
jesiotrokształtne – jesiotr ostronosy
węgorzokształtne – węgorz europejski
śledziokształtne – aloza
karpiokształtne – brzana pospolita, karpi, karaś pospolity, karaś srebrzystyi, amur białyi, kiełb pospolity, kiełb białopłetwy, lin, różanka pospolita, leszcz, krąp, rozpiór, certa, płoć, wzdręga, świnka pospolita, tołpyga białai, tołpyga pstrai, boleń pospolity, słonecznica pospolita, strzebla potokowa, jelec pospolity, jaź, kleń, ciosa, ukleja pospolita, piekielnica, czebaczek amurskii; koza pospolita, koza dunajska, koza złotawa, piskorz; śliz pospolity
sumokształtne – sumik karłowatyi; sum pospolity
szczupakokształtne – szczupak pospolity
stynkokształtne – stynka
łososiokształtne – lipień pospolity, lipień bajkalskii†, głowacicai, pstrąg źródlanyi, łosoś szlachetny, troć wędrowna, pstrąg potokowy, pstrąg tęczowyi
dorszokształtne – miętus pospolity
ciernikokształtne – cierniczek północny, ciernik
skorpenokształtne – głowacz białopłetwy, głowacz pręgopłetwy
okoniokształtne – bass słonecznyi; okoń pospolity, jazgarz, sandacz pospolity.

Ochrona środowiska

W województwie znajdują się:

  • 2 parki narodowe
    • Karkonoski Park Narodowy będący jednocześnie rezerwatem biosfery UNESCO
    • Park Narodowy Gór Stołowych
  • 67 rezerwatów przyrody, w tym:
    • 46 rezerwatów leśnych
    • 12 rezerwatów florystycznych
    • 7 rezerwatów torfowiskowych
    • 6 rezerwatów faunistycznych
    • 5 rezerwatów krajobrazowych
    • 4 rezerwaty przyrody nieożywionej
  • 12 parków krajobrazowych
  • 20 obszarów chronionego krajobrazu
  • 3100 pomników przyrody
  • 114 użytków ekologicznych
  • 15 zespołów przyrodniczo-krajobrazowych

oraz wiele obszarów objętych programem Natura 2000.

Turystyka

Największym miastem jest Wrocław – stolica województwa i historyczna stolica całego Śląska. W mieście znajduje się Hala Stulecia wpisana na listę UNESCO i uznany za pomnik historii Zespół historycznego centrum Wrocławia, oraz wiele innych zabytków i atrakcji jak np. Panorama Racławicka, Wrocławska Fontanna, Ogród Japoński, najstarszy i największy w Polsce Ogród Zoologiczny, Ogród Botaniczny.

Na liście UNESCO znajdują się również Kościoły Pokoju w Świdnicy i Jaworze.

Województwo słynie z bardzo dużej liczby zamków i pałaców: Pałac w Bagieńcu, Pałac w Bagnie, Pałac w Biskupicach Podgórnych, Zamek Bolczów, Zamek w Bolkowie, Pałac w Bożkowie, Pałac w Bukowcu, Zamek w Chobieni, Zamek w Chocianowcu, Pałac w Chocianowie, Zamek Chojnik, Zamek Piastowski w Chojnowie, Zamek Cisy, Pałac w Chwalimierzu, Dwór Czarne w Jeleniej Górze, Zamek w Czerninie Górnej, Pałac Czettritzów w Strudze, Zamek Czocha, Pałac w Dąbrowicy, Pałac w Dobrocinie, Pałac w Gaworzycach, Zamek w Goli Dzierżoniowskiej, Zamek w Gorzanowie, Zamek w Gościszowie, Zamek Grodno, Zamek Grodziec, Zamek Gryf, Zamek w Górze, Zamek Homole, Dwór w Janowicach Wielkich, Zamek w Jaworze, Pałac Jedlinka, Zamek w Jelczu-Laskowicach, Zamek Grodztwo w Kamiennej Górze, Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim, Zamek Karpień, Zamek w Karpnikach, Zamek w Kliczkowie, Zamek w Kłaczynie, Pałac w Kobierzycach, Pałac w Komarnie, Pałac Kornów w Pawłowicach, Pałac w Kraskowie, Pałac w Krobielowicach, Pałac królewski we Wrocławiu, Książ, Zamek Książąt Głogowskich, Pałac w Krzyżowej, Zamek Piastowski w Legnicy, Zamek Leśna, Zamek w Leśnicy, Zamek w Lipie, Pałac w Łagowie, Pałac w Łomnicy, Zamek w Międzylesiu, Pałac klasycystyczny w Miliczu, Pałac w Miłkowie, Dwór w Mniszkowie, Pałac i Pałac-szpital w Mokrzeszowie, Pałac w Mrowinach, Pałac barona von Münchhausena w Szalejowie Dolnym, Pałac w Mysłakowicach, Pałac Niemitz w Wojcieszowie, Zamek Niesytno, Pałac w Niwnicach, Pałac w Nowiźnie, Zamek Nowy Dwór, Pałac w Ocicach, Zamek oleśnicki, Pałac Paulinum w Jeleniej Górze, Zamek Sobieskich w Oławie, Zamek Owiesno, Zamek w Płakowicach, Zamek Podskale, Zamek w Prochowicach, Pałac w Przyborowie, Zamek w Przystroniu, Zamek Quingenburg, Dwór w Radomierzu, Zamek Radosno, Zamek w Radłówce, Pałac w Radomierzycach, Zamek Rajsko, Zamek w Ratnie Dolnym, Zamek Rogowiec, Zamek w Rokitnicy, Pałac w Roztoce, Pałac w Roztoczniku, Zamek w Rybnicy, Pałac Schaffgotschów w Cieplicach, Pałac Schaffgotschów we Wrocławiu, Pałac w Skale, Zamek Sobótka-Górka, Pałac w Staniszowie, Zamek Stary Książ, Pałac w Stolcu, Zamek w Stoszowicach, Zamek Szczerba, Pałac w Szczodrem, Zamek Topacz w Ślęzie, Pałac w Trzebieszowicach, Zamek w Urazie, Zamek w Warcie Bolesławieckiej, Pałac w Warmątowicach, Zamek Wleń, Pałac w Wojanowie, Pałac w Wojanowie-Bobrowie, Zamek Wojnowice, Zamek w Wołowie, Pałac w Zabardowicach, Zamek w Ząbkowicach Śląskich, Zamek Kapitanowo w Ścinawce Średniej, Zamek w Świeciu, Zamek Świny, Zamek w Żmigrodzie.

Godne uwagi są też Twierdza Kłodzko, Twierdza Srebrnogórska, Wambierzyce, Legnickie Pole, Oleśnica Mała, Sokołowsko, Opactwo Cystersów w Lubiążu, Opactwo Cystersów w Krzeszowie, Henryków, Muzeum Górnictwa i Hutnictwa Złota w Złotym Stoku, Kopalnia Węgla Kamiennego Nowa Ruda, Muzeum Przemysłu i Techniki w Wałbrzychu, Muzeum Przemysłu i Kolejnictwa w Jaworzynie Śląskiej, Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju, Kaplica Czaszek w Czermnej, Świątynia Wang, Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu oraz związane z historią II wojny światowej – sztolnie kompleksu Riese, niemiecki obóz koncentracyjny Groß-Rosen, Niemiecki cmentarz wojenny i Park Pokoju w Nadolicach Wielkich.

W województwie dolnośląskim znajduje się najwięcej w Polsce uzdrowisk:

  • Cieplice Śląskie-Zdrój
  • Czerniawa-Zdrój
  • Długopole-Zdrój
  • Duszniki-Zdrój
  • Jedlina-Zdrój
  • Kudowa-Zdrój
  • Lądek-Zdrój
  • Polanica-Zdrój
  • Przerzeczyn-Zdrój
  • Szczawno-Zdrój
  • Świeradów-Zdrój

Bardzo licznie odwiedzana przez turystów jest Jaskinia Niedźwiedzia w Masywie Śnieżnika.

Województwo posiada dwie skocznie narciarskie: Orlinek i Karpatka.

Szlaki turystyczne:

  • Szlak Zamków Piastowskich
  • Szlak Historii i Tradycji Wrocławia
  • Szlak dookoła Wrocławia im. doktora Bronisława Turonia
  • Szlak Cysterski
  • Szlak Doliny Pałaców i Ogrodów Kotliny Jeleniogórskiej (Park Kulturowy Kotliny Jeleniogórskiej)
  • Dolnośląska Droga św. Jakuba
  • Sudecka Droga św. Jakuba
  • Główny Szlak Sudecki

Filmy

Na Dolnym Śląsku nakręcono trylogię polskich komedii – „Sami swoi”, „Nie ma mocnych”, „Kochaj albo rzuć”. W Lubomierzu znajduje się Muzeum Kargula i Pawlaka, a w podwrocławskich Dobrzykowicach domy Kargula i Pawlaka.

Na Dolnym Śląsku nakręcono m.in. filmy „Baza ludzi umarłych”, „Krzyż walecznych”, „Gdzie jest generał...”, „Zaraza”, „Mniejsze niebo”, „Wielki Szu”, „Wyjście awaryjne”, „Konsul”, „Nie ma zmiłuj”, „Randka w ciemno”, 80 milionów” oraz polski serial „Tajemnica twierdzy szyfrów”.

Sport

Piłka nożna

Najbardziej znanym klubem piłkarskim województwa jest Śląsk Wrocław – Mistrz Polski 1977, 2012, zdobywca Pucharu Polski 1976, 1987 i zdobywca Superpucharu Polski 1987, 2012, znajdujący się obecnie na dziewiątym miejscu w tabeli wszech czasów ekstraklasy i rozgrywający mecze na Stadionie Miejskim we Wrocławiu.

Inne sporty

  • Każdego roku we wrześniu w stolicy województwa – Wrocławiu odbywa się Wrocław Maraton.
  • Każdego roku w pierwszą sobotę sierpnia miasto Szklarska Poręba organizuje w Karkonoszach Maraton Karkonoski.
  • Każdego roku w czerwcu miasto Boguszów-Gorce organizuje ultramaraton Sudecka Setka.
  • Od 2013 roku miasta Stronie Śląskie i Lądek-Zdrój organizują w lipcu w Sudetach Bieg Siedmiu Szczytów (najdłuższy w Polsce – 215 km).
  • Od 2014 roku miasto Karpacz organizuje w marcu w Karkonoszach Zimowy Ultramaraton Karkonoski o długości 52 km.

Regiony partnerskie

Lista regionów z którymi samorząd województwa podjął współpracę, podpisał umowę partnerską:

  • Saksonia – od 17.09.1999
  • Alzacja – od 17.12.1999
  • Dolna Saksonia – od 24.08.2000
  • Västmanland – od 22.09.2001
  • Ringkjøbing – od 24.10.2001
  • Obwód Dniepropietrowski – od 27.09.2002
  • Kraj Liberecki – od 25.02.2003
  • Kraj Pardubicki – od 22.04.2003
  • Obwód Kirowohradzki – od 24.06.2003
  • Obwód Leningradzki – od 15.08.2003
  • Kraj hradecki – od 16.10.2003
  • Emilia-Romania – od 10.09.2004
  • West Midlands – od 21.10.2004
  • Styria – od 4.04.2005
  • Kraj Ołomuniecki – deklaracja o współpracy 26.09.2001
  • Connecticut – deklaracja o współpracy 20.10.2003
  • Kastylia-León – list intencyjny 28.06.2004
  • Kraj Basków – list intencyjny 21.07.2006

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu