Wielkie Księstwo Poznańskie [historia i autorzy]

Wielkie Księstwo Poznańskie 1815-1848 (dawniej Wielkie Xięstwo Poznańskie, niem. Großherzogtum Posen, fr. Grand Duché de Posnanie) – autonomiczne księstwo, wchodzące w skład Prus (pozostające - z wyjątkiem lat 1848-1851 - obok Prus Zachodnich i Wschodnich, poza Związkiem Niemieckim), powstałe na mocy kongresu wiedeńskiego, mające w zamierzeniu mocarstw zaspokoić narodowe dążenia wielkopolskich Polaków w związku z odłączeniem decyzją kongresu terytorium Wielkopolski od reszty terytorium Księstwa Warszawskiego, które otrzymało status Królestwa Polskiego, państwa konstytucyjnego, związanego jedynie unią personalną z Imperium Rosyjskim. Po powstaniu listopadowym w Królestwie Polskim, popartym przez Poznańczyków, autonomia Księstwa została ograniczona w 1831, a po powstaniach wielkopolskich z 1846 i 1848 - całkowicie zniesiona. Administracja pruska bez żadnego aktu prawnego zmieniła nazwę na Prowincja Poznańska (Provinz Posen), ale w użyciu społecznym nadal pozostawała nazwa Wielkie Księstwo Poznańskie (choć polskie elity polityczne również używały nowej nazwy). Nazwa ta pozostała w pełnej tytulaturze królów Prus, a następnie cesarzy niemieckich aż do abdykacji Wilhelma II.

Spis treści

Terytorium i ludność

Obszar wielkiego księstwa obejmował zachodnią część podzielonego między Prusy i Rosję Księstwa Warszawskiego (z części wschodniej utworzono Królestwo Polskie), czyli Wielkopolskę bez jej wschodniej części oraz Kujawy. Obszar księstwa obejmował 28 951 km², siedzibą władz został Poznań.

Wielkie Księstwo Poznańskie zamieszkiwało w 1815 około 779 tys. osób, a pierwszy urzędowy spis ludności w Księstwie z 1816 wykazał zwiększenie populacji do 820.176 osób, głównie Polaków, a także Niemców i Żydów.

Podział administracyjny w latach 1819-1918

Utworzona w 1815 roku prowincja odziedziczyła podział na powiaty dokonany w 1796 roku w Prusach Południowych i zachowany z niewielkimi zmianami w czasach Księstwa Warszawskiego. Po kilku zmianach w latach 1815-1819 powstał trwały podział na rejencje i powiaty, który utrzymał się do reformy z 1887, kiedy zwiększono liczbę powiatów z 26 do 42. Podział z 1887 r. przetrwał do roku 1918.

(W tym czasie nazwy powiatów pisano wielką literą.)

  • rejencja poznańska, Poznań - w 1819 roku 17 powiatów, od 1887 roku 28 powiatów, w tym 1 miejski
    • Powiat babimojski, Babimost
    • Powiat gostyński, Gostyń - w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu krobskiego
    • Powiat grodziski, Grodzisk Wielkopolski (pierwotnie powiat bukowski, Buk, następnie z siedzibą w Grodzisku)
    • Powiat jarociński, Jarocin - w 1887 wydzielony z powiatu pleszewskiego
    • Powiat kępiński, Kępno - w 1887 wydzielony z powiatu ostrzeszowskiego
    • Powiat kościański, Kościan
    • Powiat koźmiński, Koźmin - w 1887 wydzielony z powiatu krotoszyńskiego
    • Powiat krobski, Krobia - w 1887 zlikwidowany i podzielony na powiaty gostyński i rawicki
    • Powiat krotoszyński, Krotoszyn
    • Powiat leszczyński, Leszno - w 1887 wydzielony z powiatu wschowskiego
    • Powiat międzychodzki, Międzychód
    • Powiat międzyrzecki, Międzyrzecz
    • Powiat nowotomyski, Nowy Tomyśl - w 1887 wydzielony z powiatu grodziskiego
    • Powiat obornicki, Oborniki Wielkopolskie
    • Powiat odolanowski, Ostrów Wielkopolski
    • Powiat ostrowski, Ostrów Wielkopolski - w 1887 wydzielony z powiatu odolanowskiego
    • Powiat ostrzeszowski, Ostrzeszów
    • Powiat pleszewski, Pleszew
    • Miasto Poznań - w 1887 wydzielone jako powiat miejski ze zlikwidowanego powiatu poznańskiego
    • Powiat poznański, Poznań - w 1887 zlikwidowany i podzielony na 3 powiaty: poznański wschodni, poznański zachodni i miejski powiat Poznań
    • Powiat poznański wschodni, Poznań - w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu poznańskiego
    • Powiat poznański zachodni, Poznań - w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu poznańskiego
    • Powiat rawicki, Rawicz - w 1887 wydzielony ze zlikwidowanego powiatu krobskiego
    • Powiat skwierzyński, Skwierzyna - w 1887 wydzielony z powiatu międzychodzkiego
    • Powiat szamotulski, Szamotuły
    • Powiat śmigielski, Śmigiel - w 1887 wydzielony z powiatu kościańskiego
    • Powiat śremski, Śrem
    • Powiat średzki, Środa Wielkopolska
    • Powiat wrzesiński, Września - w 1818 przekształcony z powiatu pyzdrskiego, Pyzdry
    • Powiat wschowski, Wschowa
  • rejencja bydgoska, Bydgoszcz - w 1819 roku 9 powiatów, od 1887 roku 14 powiatów, w tym 1 miejski
    • Miasto Bydgoszcz - w 1887 wydzielone jako powiat miejski z powiatu bydgoskiego
    • Powiat bydgoski, Bydgoszcz
    • Powiat chodzieski, Chodzież
    • Powiat czarnkowski, Czarnków
    • Powiat gnieźnieński, Gniezno
    • Powiat inowrocławski, Inowrocław
    • Powiat mogilnicki, Mogilno
    • Powiat strzelneński, Strzelno - w 1887 wydzielony z powiatu inowrocławskiego
    • Powiat szubiński, Szubin
    • Powiat wągrowiecki, Wągrowiec
    • Powiat wieleński, Wieleń - w 1887 wydzielony z powiatu czarnkowskiego
    • Powiat witkowski, Witkowo - w 1887 wydzielony z powiatu gnieźnieńskiego
    • Powiat wyrzyski, Wyrzysk
    • Powiat żniński, Żnin - w 1887 wydzielony z powiatu szubińskiego oraz częściowo wągrowieckiego i mogileńskiego

Ustrój

Władcą księstwa był król pruski, reprezentowany przez księcia-namiestnika (przez cały okres istnienia tego urzędu był nim Antoni Henryk Radziwiłł). Pełnił on przede wszystkim funkcje reprezentacyjne i honorowe. Nadzór nad administracją państwową sprawował mianowany przez rząd w Berlinie naczelny prezes księstwa. W 1824 powołano dodatkowo Sejm Wielkiego Księstwa Poznańskiego, który miał jednak jedynie charakter doradczy. Pierwsza sesja tego sejmu miała miejsce dnia 21 października 1827 roku, a ostatnia (siódma) - 9 lutego 1845 roku. Jego marszałkiem wybrany został ks. ordynat Antoni Sułkowski z Rydzyny. W jego skład wchodzili posłowie, wybrani przez właścicieli dóbr ziemskich (było ich 22), posłowie wybierani przez właścicieli dóbr miejskich (16) oraz posłowie wybierani pośrednio przez mieszkańców gmin wiejskich (8). Oprócz tego w skład sejmu wchodzili nieliczni członkowie dziedziczni.

Administracyjnie księstwo podzielono na rejencje poznańską i bydgoską, te zaś na 26 powiatów, w których władzę sprawowali landraci.

Historia

Powstałe w wyniku realizacji artykułu 1 Umowy rosyjsko-pruskiej z 3 maja 1815 roku i potwierdzonego artykułem 2 Aktu Końcowego Kongresu wiedeńskiego z dnia 9 czerwca 1815 roku, oddzielającego ziemie zachodniej Wielkopolski i Kujaw od reszty Księstwa Warszawskiego i wcielone do Królestwa Prus Patentem króla Fryderyka Wilhelma III w dniu 15 maja 1815 roku. 3 sierpnia 1815 roku w Poznaniu odbyła się uroczystość złożenia królowi Prus hołdu przez mieszkańców nowo utworzonego księstwa wobec reprezentującego króla namiestnika - ks. Antoniego Henryka Radziwiłła. Pierwszym Naczelnym Prezesem administracji księstwa w latach 1815-1824 był Joseph von Zerboni di Sposetti. Deklarowana w 1815 dwujęzyczność księstwa miała, w zamierzeniu monarchy, zaspokoić narodowe aspiracje wielkopolskich Polaków. Nie była ona jednak nigdy ściśle respektowana, a ponowny proces germanizacji rozpoczął się od samego początku istnienia Księstwa. Poparcie przez społeczeństwo polskie powstania listopadowego dało Prusom pretekst do likwidacji autonomii Księstwa. W 1831 zlikwidowano urząd księcia-namiestnika, podporządkowując Wielkie Księstwo mianowanemu z Berlina prezesowi naczelnemu. Proces odgórnej germanizacji uległ wówczas nasileniu, osiągając apogeum po zjednoczeniu Niemiec w 1871.

Formalnie autonomia przestała istnieć w 1848, gdy Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe przemianowało Wielkie Księstwo Poznańskie na Prowincję Poznańską (aczkolwiek nie miało do tego prawa). Natomiast Wielkie Księstwo jako twór polityczny zniknęło, gdy w konstytucji Prus z 5 grudnia 1848 nie znalazł się zapis o jego istnieniu.

Polskie organizacje w Wielkim Księstwie Poznańskim

  • Towarzystwo Naukowej Pomocy dla Młodzieży Wielkiego Księstwa Poznańskiego (TPN, zał.1841), stypendia dla zdolnej, biednej młodzieży;
  • Centralne Towarzystwo Gospodarcze dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego (CTG, zał. 1861), promocja nowoczesnego rolnictwa;
  • Towarzystwo Czytelni Ludowych (TLC, zał.1880), polska oświata pośród ludu;
  • Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (PTPN zał 1857), promowanie nauki i sztuki.

Sławni ludzie z Księstwa

(w porządku alfabetycznym)

Polacy

  • Stanisław Adamski (1875-1967), ksiądz, działacz społeczny i polityczny, m.in Związku Katolickich Towarzystw Robotników Polskich, założyciel i redaktor tygodnika 'Robotnik'
  • Tomasz K. Bartkiewicz (1865-1931), kompozytor i organista, współzałożyciel Związku Kół Śpiewackich
  • Ryszard Berwiński (1819-1879), poeta, członek Towarzystwa Literacko – Słowiańskiego we Wrocławiu, tłumacz i folklorysta
  • Hipolit Cegielski (1815-1868), przemysłowiec, działacz społeczny i kulturalny
  • Dezydery Chłapowski (1788-1879), generał, działacz gospodarczy i polityczny
  • Bernard Chrzanowski (1861-1944), działacz społeczny i polityczny, prezes Związku Sokołów Wielkopolskich
  • August Cieszkowski (1814-1894), filozof, działacz społeczny i polityczny, jeden z założycieli Ligi Polskiej, współtwórca i prezes PTPN
  • Czesław Czypicki (1855-1926), mecenas z Koźmina, działacz towarzystw śpiewaczych
  • Bolesław Dembiński (1833-1914), kompozytor i organista, działacz towarzystw śpiewaczych
  • Franciszek Dobrowolski (1830-1896), dyrektor teatru, redaktor "Dziennika Poznańskiego"
  • Tytus Działyński (1796-1861), działacz polityczny, mecenas sztuki
  • Ewaryst Estkowski (1820-1856), pedagog, działacz oświatowy, redaktor "Szkoły Polskiej"
  • Maksymilian Jackowski (1815-1905), sekretarz generalny Centralnego Towarzystwa Gospodarczego, patron kółek rolniczych
  • Kazimierz Jarochowski (1828-1888), historyk, publicysta "Dziennika Poznańskiego", współzałożyciel PTPN
  • Józef Kościelski (1845-1911), poseł i działacz polityczny, współtwórca stowarzyszenia Straż
  • Konstanty Kościński, autor Przewodnika po Poznaniu i Wielkim Księstwie Poznańskiem (Poznań 1909)
  • Antoni Kraszewski (1797-1870), polityk ziemiański i poseł
  • Józef Krzymiński (1858-1940), lekarz, działacz społeczny i polityczny, poseł do parlamentu z ramienia ludowców
  • Karol Libelt (1807-1875), filozof, działacz polityczny i społeczny, prezes PTPN
  • Jan Maciaszek (1876-1932), adwokat, działacz narodowy, członek Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu, jeden z przywódców powstania wielkopolskiego, pierwszy polski prezydent Bydgoszczy
  • Karol Marcinkowski (1800-1848), lekarz, działacz społeczny, inicjator budowy Bazaru w Poznaniu
  • Władysław Marcinkowski (1858-1947), rzeźbiarz, twórca pomnika J.Słowackiego w Miłosławiu oraz rzeźb w konkatedrze św. Stanisława Biskupa w Ostrowie Wielkopolskim
  • Teofil Matecki (1810-1886), lekarz, działacz społeczny, członek PTPN, inicjator wystawienia pomnika Mickiewicza w Poznaniu
  • Maciej Mielżyński (1799-1870), działacz społeczny, inicjator budowy Bazaru w Poznaniu
  • Seweryn Mielżyński (1805-1872), działacz polityczny, malarz, kolekcjoner dzieł sztuki, uczestnik powstań narodowych
  • Ludwik Mierosławski (1814-1878), generał, pisarz i poeta, działacz polityczny i narodowościowy, a także historyk wojskowości
  • Jędrzej Moraczewski (1802-1855), historyk (przedstawiciel lelewelowskiej szkoły historycznej), publicysta, działacz społeczny
  • Ludwik Mycielski (1854-1926), prezes Rady Narodowej w 1913
  • Andrzej Niegolewski (1787-1857), pułkownik, uczestnik kampanii napoleońskich, poseł, udziałowiec spółki Bazar w Poznaniu
  • Władysław Niegolewski (1819-1885), liberalny polityk i poseł, powstaniec z lat 1848, 1848 i 1863, współzałożyciel TCL i CTG
  • Władysław Oleszczyński (1808-1866), rzeźbiarz, twórca pomnika Mickiewicza w Poznaniu
  • Władysław Piórek (1852-1926), lekarz, działacz narodowy i społeczny w Bydgoszczy
  • Gustaw Potworowski (1800-1860), założyciel Kasyna w Gostyniu, działacz Ligi Polskiej
  • Edward Raczyński (1786-1845), konserwatywny polityk, mecenas sztuki, fundator biblioteki
  • Antoni Radziwiłł (1775-1833), książę, namiestnik Wielkiego Księstwa Poznańskiego, konserwator Uniwersytetu Jagiellońskiego z ramienia Prus
  • Karol Rzepecki (1865-1931), księgarz, działacz społeczny i polityczny, redaktor "Sokoła"
  • Emilia Sczaniecka (1804-1896), działaczka społeczna i narodowościowa, organizatorka kobiet w Księstwie
  • Walenty Stefański (1813-1877), księgarz, działacz polityczny, jeden z organizatorów Ligi Polskiej
  • Florian Stablewski (1841-1906), arcybiskup poznańsko-gnieźnieński, poseł do sejmu pruskiego
  • Antoni Stychel (1859-1935), ksiądz i poseł, prezes Związku Katolickich Towarzystw Robotników Polskich
  • Augustyn Szamarzewski (1832 – 1891), działacz społeczny, patron polskich spółek zarobkowych
  • Roman Szymański (1840-1908), działacz polityczny, publicysta, redaktor "Orędownika"
  • Walenty Śmigielski (1849-1906), ksiądz, działacz niepodległościowy i gospodarczy, budowniczy konkatedry w Ostrowie Wielkopolskim, autor "Wspomnień z Kulturkampfu 1875-1878"
  • Aniela Tułodziecka (1853-1932), działaczka oświatowa Towarzystwa Warta
  • Emil Warmiński (1881-1909), lekarz, założyciel i animator polskich organizacji patriotycznych i gospodarczych w Bydgoszczy
  • Piotr Wawrzyniak (1849-1910), ksiądz, działacz gospodarczy i oświatowy, patron Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych
  • Leon Wegner (1824-1873), ekonomista, historyk, jeden z twórców PTPN
  • Teofil Wolicki (1768-1829), arcybiskup poznańsko-gnieźnieński

Niemcy

  • Edward H. Flotwell (1786-1865), polityk, naczelny prezes Wielkiego Księstwa Poznańskiego
  • Ferdinand Hansemann (1861-1900), współzałożyciel Hakaty
  • Hermann Kennemann (1815-1910), współzałożyciel Hakaty
  • Heinrich Tiedemann (1840-1922), współzałożyciel i długoletni przywódca Hakaty
  • Richard Witting, nadburmistrz Poznania w latach 1891-1902
  • Joseph von Zerboni di Sposetti (1766-1831), urzędnik państwowy, publicysta i poeta, późniejszy nadprezydent Wielkiego Księstwa Poznańskiego

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu