Układ planetarny [historia i autorzy]

Układ planetarny – planety i inne ciała niebieskie, krążące wokół centralnej gwiazdy lub układu gwiazd. System planetarny, w którym znajduje się Ziemia nosi nazwę Układu Słonecznego.

Spis treści

Odkrycia

Pierwszy pozasłoneczny układ planetarny został odkryty przez polskiego astronoma Aleksandra Wolszczana w 1992 roku wokół pulsara PSR 1257+12: krążą w nim trzy planety. Do dziś znane są tylko trzy układy, w których gwiazdą centralną jest pulsar.

Do 19 kwietnia 2014 Encyklopedia pozasłonecznych układów planetarnych stwierdzała istnienie 1105 pozasłonecznych systemów planetarnych (w tym 460 systemów wielokrotnych, czyli z więcej niż jedną planetą pozasłoneczną).

Metody badań

Specyfika najwydajniejszych metod wykrywania planet pozasłonecznych (tranzytów i badania zmian prędkości radialnej) ma wpływ na dokonywane odkrycia: w początkach badań (przełom XX i XXI wieku) najczęściej wykrywane były planety o dużej masie, wyraźnie zaburzające ruch gwiazdy macierzystej. Najwięcej znanych planet było obiektami o masie rzędu masy Jowisza, znajdującymi się na ciasnych orbitach (to tak zwane gorące jowisze). Dzięki misji Kepler, w drugiej dekadzie XXI w. obserwacja tranzytów planet stała się najwydajniejszą metodą wykrywania układów planetarnych, szczególnie wielokrotnych. Także ona ma jednak ograniczenia, pozwala wykryć głównie planety krążące blisko gwiazd i tylko przy specyficznym ustawieniu płaszczyzn orbit względem obserwatora.

Charakterystyka układów

Charakterystyczną cechą Układu Słonecznego jest to, że gazowe olbrzymy to planety zewnętrzne: krążą one poza pasem planetoid i linią śniegu, gdzie najprawdopodobniej powstały. Planety typu ziemskiego krążą bliżej gwiazdy. Układ planetarny Kepler-90, choć znacznie ciaśniejszy od Układu Słonecznego, ma podobną konfigurację: w wewnętrznej części krążą niewielkie planety, a na dalekich orbitach planety-olbrzymy.

Wiele pozasłonecznych układów planetarnych różni się konfiguracją od Układu Słonecznego, co po części wynika ze specyfiki metod ich wykrywania. Dość pospolite wydają się ciasne układy, w których kilka planet o masach większych od Ziemi krąży wokół gwiazdy w odległościach podobnych do Merkurego, m.in. Kepler-11, Kepler-32 i Kepler-33.

W niektórych przypadkach gwiazda macierzysta jest gwiazdą wielokrotną, wówczas, w zależności od mas i odległości gwiazd, planety mogą okrążać jeden składnik układu lub dwa (planety okołopodwójne). W szerokich układach podwójnych druga gwiazda nie wywiera znacznego wpływu na planety i może on mieć konfigurację podobną do Układu Słonecznego, jak np. 55 Cancri A z gazowym olbrzymem 55 Cancri d na dalekiej orbicie.

W niektórych układach występuje rezonans orbitalny pomiędzy planetami, podobnie jak np. w układach księżyców Jowisza i Saturna. Przykładowo okresy obiegu planet Gliese 876 c, b i e są w stosunku 1:2:4, a w układzie Kepler-223 okresy obiegu czterech planet są w stosunkach 3:4:6:8.

Układem o nietypowej konfiguracji, na razie wymykającej się modelom powstawania planet jest układ HR 8799, gdzie cztery bardzo masywne planety (7–10 ), które odkryto na zdjęciach w podczerwieni, krążą po orbitach bardzo dalekich od gwiazdy.

Wprawdzie w większości układów planety krążą w przybliżeniu w jednej płaszczyźnie, tak jak w naszym, ale znane są wyjątki. Przykładowo orbita planety ypsilon Andromedae c jest nachylona pod kątem 30° do orbity planety d.

Jedna lub więcej planet może krążyć w ekosferze, gdzie nasłonecznienie pozwala na istnienie ciekłej wody na powierzchni (inne warunki mogą to zmienić). Do przykładów należą planety Kepler-62e i Kepler-62f, a także Gliese 667 Cc, Gliese 667 Ce i Gliese 667 Cf w układzie czerwonego karła Gliese 667 C.

Układy o największej liczbie odkrytych planet

8 planet:

  1. Słońce – Układ Słoneczny

7 planet:

  1. HD 10180 (przypuszczalnie nawet 9)
  2. Kepler-90

6 planet:

  1. Gliese 667 C
  2. HD 40307
  3. Kepler-11

5 planet:

  1. 55 Cancri
  2. Kepler-20
  3. Kepler-32 (prawdopodobnie)
  4. Kepler-33
  5. Kepler-55
  6. Kepler-62
  7. Kepler-80
  8. Kepler-84
  9. Kepler-102
  10. Kepler-169
  11. Kepler-186
  12. Kepler-238
  13. Kepler-292
  14. Kepler-296
  15. tau Ceti (prawdopodobnie)

4 planety – 33 znane układy, w tym:

  • Gliese 581
  • Gliese 676 A
  • Gliese 876
  • HR 8799
  • Kepler-223
  • mi Arae
  • ypsilon Andromedae

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu