System oświaty w Polsce [historia i autorzy]

System oświaty w Polsce – ustanowiona przez państwo polskie struktura organizacyjna zapewniająca w szczególności realizację prawa do nauki poprzez kształcenie, wychowanie i opiekę. Obejmuje on publiczne i niepubliczne żłobki, przedszkola, szkoły podstawowe, gimnazja, szkoły ponadgimnazjalne, policealne, artystyczne oraz inne szkoły specjalne i placówki oświatowo-wychowawcze oraz opiekuńcze. Do systemu oświaty nie zalicza się szkół wyższych (uczelni).

Spis treści

Konstytucyjne prawo do nauki

Zgodnie z art. 70 ust. 1 Konstytucji RP każdy człowiek przebywający na terytorium Polski ma prawo do nauki.

Podstawa prawna w ustawodawstwie zwykłym

Organizacja i działalność systemu oświaty zostały określone w szczególności w wielokrotnie nowelizowanej ustawie z dnia 7 września 1991 o systemie oświaty. Zasadniczą zmianę w tym systemie wprowadzono w 1999.

Obowiązek szkolny

Na terenie Polski nauka elementarna jest na mocy przepisów prawa obowiązkowa, po osiągnięciu w przedszkolu gotowości (dojrzałości) szkolnej przez dzieci, od 6. do 18. roku życia, ale status instytucji obowiązkowych mają jedynie szkoła podstawowa i gimnazjum.

Nauczyciele i inni pracownicy systemu oświaty

Funkcjonowanie systemu oświaty jest oparte na czynnościach wykonywanych przez nauczycieli i innych pracowników zatrudnionych w jednostkach oświatowych. Nauczyciele mają obowiązek podnoszenia kwalifikacji w ramach systemu awansu zawodowego nauczycieli.

Finansowanie oświaty w Polsce

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 grudnia 2014 r. w sprawie sposobu podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego w roku 2015 (). W Polsce prognozuje się, że subwencja oświatowa uzależniona jest od liczby uczniów przeliczeniowych otrzymanej przez zastosowanie zróżnicowanych wag dla wybranych kategorii uczniów, typów i rodzajów szkół oraz wskaźnika korygującego, uwzględniającego stopnie awansu zawodowego nauczycieli. Finansowy standard podziału subwencji w gminach to uzyskany przez podzielenie ogólnej kwoty subwencji (po odliczeniu od niej rezerwy, która w 2015 r. wyniesie 0,4 proc. kwoty subwencji) przez ogólną liczbę uczniów przeliczeniowych. MEN wyliczyło, że w 2015 r. standard A wyniesie 5304,35 zł. Będzie zatem 1,2 proc. (61 zł) wyższy od tego z 2014 r. (5241,89 zł).

Jednostki organizacyjne systemu oświaty

Przedszkola

Do przedszkola uczęszczają dzieci w wieku od 3. do 6. roku życia, a w szczególnych przypadkach od 2,5 roku Dzieci 5-letnie i 6-letnie są objęte obowiązkowym wychowaniem przedszkolnym. Oddziały do których uczęszczają dzieci 5 i 6-letnie nazywane są zwyczajowo „zerówkami”. Obok przedszkoli funkcjonują również oddziały przedszkolne w szkołach podstawowych oraz punkty przedszkolne i zespoły wychowania przedszkolnego. Ostanie dwie formy wychowania przedszkolnego przeznaczone są dla niewielkich grup dzieci i tworzone są w miejscowościach odległych od przedszkoli i szkół podstawowych.

Szkoły podstawowe

Sześcioletnia szkoła elementarna podzielona jest na dwa trzyletnie etapy:

1. Na pierwszym etapie – w klasach I-III przeznaczona dla dzieci w wieku (7-10 lat) – realizowana jest edukacja wczesnoszkolna. Obecnie na wniosek rodziców (opiekunów prawnych) może zostać przyjęte do szkoły podstawowej również dziecko 6-letnie. Zajęcia odbywają się w formie edukacji wczesnoszkolnej, czyli bez podziału na przedmioty, a ich prowadzenie powierza się jednemu nauczycielowi-wychowawcy, choć naukę języka obcego, edukację muzyczną, edukację plastyczną, wychowanie fizyczne i zajęcia komputerowe można powierzyć nauczycielowi-specjaliście. Na tym etapie nauczyciel nie musi przestrzegać lekcyjnego czasu pracy, tj. dzielić czasu pracy uczniów na 45-minutowe jednostki lekcyjne, tak jak to się robi w klasach wyższych. Uczniowie uczestniczą również w zajęciach religii lub etyki, chociaż te ostatnie – na skutek małej liczby chętnych – są rzadko organizowane w polskich szkołach. O uczestnictwie dziecka w zajęciach religii decydują ich rodzice. Oprócz obowiązkowych zajęć lekcyjnych, szkoła musi również zapewnić dzieciom pozalekcyjne zajęcia służące zarówno rozwijaniu talentów, jak i wyrównywaniu szans.

2. W klasach IV–VI kształcenie odbywa się w ramach przedmiotów, których prowadzenie powierza się nauczycielom – specjalistom przedmiotowym. Jeden z nauczycieli uczących dany oddział klasowy pełni nieetatowo funkcję wychowawcy, jeżeli posiada przygotowanie pedagogiczne z poszerzonym zakresem wychowawczo – opiekuńczym. Przedmioty obowiązkowe realizowane na tym etapie to:

  • język polski,
  • język obcy nowożytny,
  • matematyka,
  • przyroda,
  • historia i społeczeństwo,
  • muzyka (śpiew i gra na instrumentach muzycznych)
  • plastyka,
  • technika (zajęcia praktyczno-techniczne),
  • informatyka (zajęcia komputerowe),
  • wychowanie fizyczne (zajęcia ogólnorozwojowe z rekreacji ruchowej dostosowane do wieku rozwojowego)
  • religia lub etyka (decyzja o uczestnictwie dziecka w zajęciach należy do rodziców),
  • wychowanie do życia w rodzinie (od klasy V; decyzja o uczestnictwie dziecka w zajęciach należy do rodziców).

W klasie VI uczniowie przystępują do sprawdzianu poziomu wiedzy i umiejętności, który jest jednakowy dla wszystkich uczniów. Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych otrzymują dostosowane arkusze. Mogą oni także zdawać egzamin w indywidualnie przystosowanych warunkach. Sprawdzian organizowany jest przez Centralną Komisję Egzaminacyjną. Sprawdzian ten nie ma wpływu na ukończenie szkoły podstawowej, ani na przyjęcie do gimnazjum rejonowego. W innym przypadku punkty uzyskane przez ucznia brane są pod uwagę w rekrutacji.

Gimnazja

Reforma systemu oświaty z 1999 r. wprowadziła trzyletnie gimnazjum jako nowy typ szkoły przeznaczony dla młodzieży w wieku 13-16 lat. Kształcenie na tym etapie ma charakter ogólny i odbywa się w zakresie następujących przedmiotów:

  • język polski
  • dwa języki obce nowożytne
  • muzyka
  • plastyka
  • historia
  • wiedza o społeczeństwie
  • geografia
  • biologia
  • chemia
  • fizyka
  • matematyka
  • informatyka
  • wychowanie fizyczne
  • edukacja dla bezpieczeństwa
  • zajęcia artystyczne (przedmiot uzupełniający)
  • zajęcia techniczne (przedmiot uzupełniający)

W zależności od woli rodziców, uczeń gimnazjum może też uczestniczyć w zajęciach religii (ogólnej) lub etyki (społecznej) oraz wychowania do życia w rodzinie.

Zajęcia artystyczne, zajęcia techniczne, edukacja dla bezpieczeństwa i drugi obowiązkowy język obcy nowożytny to przedmioty wprowadzone od roku szkolnego 2009/2010 w wyniku zmiany podstawy programowej.

Kształcenie w gimnazjum kończy się egzaminem gimnazjalnym, który zazwyczaj odbywa się w kwietniu i przystępują do niego uczniowie klas trzecich. Egzamin składa się z trzech części: humanistycznej, matematyczno-przyrodniczej i językowej. Część humanistyczna obejmuje arkusz z pytaniami z zakresu języka polskiego oraz arkusz z pytaniami z historii i wiedzy o społeczeństwie. Na część matematyczno-przyrodniczą składa się arkusz z pytaniami z matematyki i arkusz z pytaniami z geografii, biologii, chemii i fizyki. Część dotycząca języka obcego nowożytnego obejmuje arkusz z pytaniami na poziomie podstawowym (obowiązkowy dla wszystkich zdających) i arkusz z pytaniami na poziomie rozszerzonym (obowiązkowy dla tych uczniów, którzy danego języka uczą się od szkoły podstawowej). Przystąpienie do egzaminu jest warunkiem ukończenia gimnazjum, ale nie określa się minimalnego wyniku, jaki zdający powinien uzyskać, aby egzamin zdać. Wynik egzaminu jest jednak jednym z kryteriów branych pod uwagę przy rekrutacji do szkoły ponadgimnazjalnej.

Szkoły ponadgimnazjalne

Istnieją następujące rodzaje szkół ponadgimnazjalnych:

a) zasadnicze szkoły zawodowe o okresie nauczania nie krótszym niż 2 lata i nie dłuższym niż 3 lata (od 1 września 2012 r. funkcjonują wyłącznie szkoły o trzyletnim okresie nauczania), których ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu, a także dalsze kształcenie w szkołach wymienionych w lit. e) i f).

b) trzyletnie licea ogólnokształcące, których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego.

c) trzyletnie licea profilowane kształcące w profilach kształcenia ogólnozawodowego, których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego (od 1 września 2012 r. nie jest prowadzony nabór uczniów do tego typu szkoły).

d) czteroletnie technika, których ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu, a także umożliwiające uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego.

e) dwuletnie uzupełniające licea ogólnokształcące dla absolwentów szkół wymienionych w lit. a), których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego (od 1 września 2012 r. nie jest prowadzony nabór uczniów do tego typu szkoły).

f) trzyletnie technika uzupełniające dla absolwentów szkół wymienionych w lit. a), których ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu, a także umożliwiające uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego (od 1 września 2013 r. nie jest prowadzony nabór uczniów do tego typu szkoły).

g) szkoły policealne o okresie nauczania nie dłuższym niż 2,5 roku, których ukończenie umożliwia osobom posiadającym wykształcenie średnie uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu.

h) trzyletnie szkoły specjalne przysposabiające do pracy dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym oraz dla uczniów z niepełnosprawnościami sprzężonymi, których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa potwierdzającego przysposobienie do pracy.

Skala ocen

Roczne (semestralne – dotyczy szkół dla dorosłych) oceny klasyfikacyjne z zajęć edukacyjnych, począwszy od klasy IV szkoły podstawowej, ustala się w stopniach według następującej skali:

  • celujący – 6
  • bardzo dobry – 5
  • dobry – 4
  • dostateczny – 3
  • dopuszczający – 2
  • niedostateczny – 1.

Roczne oceny klasyfikacyjne z zachowania:

  • wzorowe
  • bardzo dobre
  • dobre
  • poprawne
  • nieodpowiednie
  • naganne.

W klasach I-III szkoły podstawowej obowiązuje opisowa ocena klasyfikacyjna. Ocenianie bieżące w ciągu roku oraz oceny śródroczne określa statut szkoły.

Ranking PISA

W rankingu PISA 2012, wyniki polskich gimnazjalistów zostały uznane za jedne z najlepszych na świecie: matematyka (12. pozycja), czytanie (9.) i 8. w nauce.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu