Substancja psychoaktywna [historia i autorzy]

Substancja psychoaktywna, substancja psychotropowa – substancja chemiczna (związek chemiczny) oddziałująca na ośrodkowy układ nerwowy przez bezpośredni wpływ na funkcje mózgu, czego efektem są czasowe zmiany postrzegania, nastroju, świadomości i zachowania.

Substancje psychoaktywne lub środki je zawierające (używki), mogą być używane rekreacyjnie w celu wywołania zmiany świadomości (np. kawa, napoje alkoholowe, heroina, kokaina, czy środki pochodzenia konopnego), w kulcie niektórych religii (np. zawierający meskalinę kaktus pejotl, czy grzyby psylocybinowe), w medycynie (np. opioidy, czy kannabinoidy do łagodzenia bólu, stymulanty do łagodzenia objawów narkolepsji i ADHD, leki przeciwdepresyjne i leki przeciwpsychotyczne w neurologii i psychiatrii).

Używanie wielu z tych substancji (zwłaszcza stymulantów i depresantów) może doprowadzić do nałogu i uzależnienia, oraz wyrządzić znaczne szkody zdrowotne. Z kolei inne (psychodeliki) potrafią niekiedy pomóc w leczeniu uzależnień (np. ibogaina, LSD).

Zastosowanie środków psychoaktywnych na przykładzie amfetaminy:

  • jako używka (narkomania)
  • jako środek dopingujący w sporcie (w odpowiednio zmniejszonych dawkach)
  • jako środek pobudzający zdolność uczenia
  • jako środek poprawiający wydolność podczas długotrwałego wysiłku (amfetamina była podawana podczas II wojny światowej lotnikom wyruszającym na długie trasy)
  • w medycynie (np. w Stanach Zjednoczonych w terapii ADHD i narkolepsji). Dawki terapeutyczne (od 5 do 40 mg na dobę) są wielokrotnie niższe od dawek „rekreacyjnych”.
  • w celach odchudzających (wysoka nadwaga)
Spis treści

Diagram

Poniższy diagram Venna przedstawia zestawienie najpopularniejszych substancji psychoaktywnych w nakładających się grupach i podgrupach, bazując na ich farmakologicznej klasyfikacji i subiektywnych efektach. Elementy posegregowane są w grupach ze względu na podobieństwo działania, a także na zachowanie zgodności z legendą opisaną poniżej diagramu.

stymulanty
aminy sympatykomimetyczne
stymulanty psychomotoryczne
amfetamina
katynon
metylofenidat
kokaina
aminoketony
bupropion
amfepramon
SSRI
fluoksetyna
fluwoksamina
paroksetyna
sertralina
MAO-I
TCA
TeCA
mianseryna
mirtazapina
trazodon
efedryna
pseudoefedryna
metyloksantyny
kofeina
teofilina
teobromina
neuroleptyki
neuroleptyki atypowe
klozapina
rysperydon
olanzapina
kwetiapina
sulpiryd
zyprazydon
neuroleptyki klasyczne
haloperydol
flufenazyna
tiorydazyna
peperazyna
pimozyd
chloropromazyna
CBD
cholinergiczne
nikotyna
betel
muskaryna
atomoksetyna
depresanty
sedatywne/nasenne
alkohol
eter
barbiturany
chloroform
wodzian chloralu
metylopentynol
metakwalon
NBDZ
GHB
benzodiazepiny
alprazolam
diazepam
flunitrazepam
temazepam
lorazepam
opioidy
kodeina
morfina
heroina
oksykodon
hydrokodon
metadon
fentanyl
psychodeliki
kannabinoidy
THC
MDMA
MDA
MDEA
meskalina
DOM
LSD
psylocybina
AMT
DMT
ibogaina
dysocjanty
podtlenek azotu
ketamina
DXM
tiletamina
DXO
PCP
salwinoryna A
kwas ibotenowy
muscymol
delirianty
dimenhydrynat
difenhydramina
skopolamina
atropina
psychodeliki

Legenda

  • niebieski: siła stymulantów wzrasta na lewo i do góry
  • czerwony: siła depresantów wzrasta na prawo i na dół
  • zielony: psychodeliki po lewej, dysocjanty po prawej, działanie mniej przewidywalne na dole i po prawej, ogólnie silniejsze na dole
  • różowy: neuroleptyki (leki przeciwpsychotyczne)

Połączone działania

  • biały: pokrywanie się trzech głównych sekcji (stymulanty, depresanty, psychodeliki)
  • magenta (purpurowy): pokrywanie się stymulantów (niebieski) i depresantów (czerwony)
  • turkusowy (niebieskozielony): pokrywanie się stymulantów (niebieski) i psychodelików (zielony) – psychodeliki, które mają też działanie stymulujące
  • żółty: pokrywanie się depresantów (czerwony) i dysocjantów (zielony) – dysocjanty, które mają też działanie depresyjne

Działanie na poszczególne neuroprzekaźniki

Jest wiele dróg oddziaływania substancji psychoaktywnej może na układ nerwowy. Każda z nich ma określone działanie na jeden lub więcej neuroprzekaźników w mózgu.

Poniżej przedstawiona jest klasyfikacja leków ze względu na nadrzędne oddziaływanie na poszczególne neuroprzekaźniki. Został wymieniony tylko nadrzędny neuroprzekaźnik, mimo że większość substancji oddziałuje na więcej niż jeden.

Neuroprzekaźnik/receptor Klasyfikacja Przykłady substancji psychoaktywnych
serotonina agonisty receptorów serotoninowych LSD, psylocybina, meskalina, dimetylotryptamina
selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny fluoksetyna, sertralina
substancje powodujące wydzielanie serotoniny MDMA
GABA inhibitory zwrotnego wychwytu GABA tiagabina, wigabatryna
agonisty receptorów GABA etanol, barbiturany, benzodiazepiny, muscymol, kwas ibotenowy, GHB
antagonisty GABA-A tujon, bikukulina
receptory opioidowe agonisty receptora opioidowego μ morfina, heroina, oksykodon
odwrotne agonisty receptora opioidowego μ nalokson, naltrekson
agonisty receptora opioidowego κ salwinoryna A, butorfanol, nalbufina
dopamina inhibitory zwrotnego wychwytu dopaminy kokaina
antagonisty receptora dopaminowego haloperydol, droperidol
monoaminooksydaza (MAO) inhibitory monoaminooksydazy (MAOI) fenelzyna, iproniazid
wiązanie z transporterem proteiny MAO amfetamina, metamfetamina
receptory NMDA antagonisty receptora NMDA ketamina, fencyklidyna, dekstrometorfan, etanol, memantyna, ibogaina
noradrenalina inhibitory zwrotnego wychwytu noradrenaliny amoksapina, atomoksetyna
substancje powodujące wydzielanie noradrenaliny mianseryna
kannabinoidy agonisty receptorów kannabinoidowych tetrahydrokannabinol
inhibitory wychwytu zwrotnego anandamidu URB597, LY-2183240, PF-04457845
acetylocholina cholinergiki (agonisty acetylocholiny) nikotyna, piracetam
cholinolityki (antagonisty acetylocholiny) skopolamina, dimenhydrynat, difenhydramina
adenozyna metyloksantyny (antagonisty adenozyny) kofeina
receptory AMPA antagonisty receptorów AMPA kwas kynureninowy, NBQX
receptory melanokortyny agonisty receptorów melanokortyny bremelanotyd
receptory GHB agonisty receptorów GHB GHB, T-HCA
receptory histaminowe antagonisty receptorów H1 difenhydramina, doksylamina, mirtazapina, mianseryna, kwetiapina, dimetynden

Historia używania substancji psychoaktywnych

Używanie substancji psychoaktywnych nie jest współczesnym fenomenem. Istnieją archeologiczne dowody na to, że używanie ich miało miejsce już 10 tysięcy lat temu, również historia przedstawia dowody świadczące o tym, że starożytne kultury używały ich już 5 tysięcy lat temu.

Kiedy nauki medyczne zaczęły rozkwitać, naukowcy zasugerowali, że wywoływanie zmian świadomości jest początkiem drogi do zaspokajania w ten sposób naturalnych pragnień, takich jak głód, czy popęd seksualny.

Często zadawanym pytaniem stało się, czy to marketing, ich dostępność, czy wywieranie nacisku we współczesnym życiu jest powodem tego, że ludzie używają na co dzień wielu substancji psychoaktywnych. Tylko jedna teoria popatrzyła wstecz w historie, czy też na dziecięce pragnienia, takie jak chęć huśtania się, aby zobaczyć, że używanie ich jest drogą do zaspokojenia dążenia do zmian stanu umysłu które jest zjawiskiem powszechnym.

Zjawisko to nie ogranicza się do ludzi. Wiele zwierząt konsumuje różne psychoaktywne rośliny, zwierzęta, nasiona, a nawet sfermentowane owoce, wyraźnie odurzając się przy tym. Legendy o świętych roślinach często zawierają wzmianki o zwierzętach, które uczą ludzi używania ich.

Biologia sugeruje ewolucyjny związek pomiędzy psychoaktywnymi roślinami i zwierzętami konsumującymi je, odpowiadając na pytanie dlaczego te substancje oddziałują na receptory znajdujące się w obrębie systemu nerwowego.

W XX wieku rządy początkowo reagowały na wiele substancji psychoaktywnych kryminalizacją ich użycia, zaopatrywania w nie i handlu nimi. Godnym zauważenia przypadkiem tego jest czas Prohibicji w Stanach Zjednoczonych, kiedy alkohol był tam nielegalny przez 13 lat. Wiele rządów wyciągnęło z niej wniosek, że kryminalizacja substancji psychoaktywnych nie potrafi skutecznie zatrzymać ich użycia. W wielu krajach, położono nacisk na stosowanie redukcji szkód, przez zapewnienie potrzebnych usług użytkownikom nielegalnych substancji, doświadczającym negatywnych efektów używania ich, oraz działania mające na celu minimalizacje ich użycia, przy zachowaniu ich nielegalności. To często dążyło do partnerstwa w opracowywaniu strategii redukcji szkód przez starające się wymusić prawnie stosowanie ich agencje.

Substancje psychoaktywne a filozofia i moralność

Od tysięcy lat ludzie zajmują się badaniem substancji psychoaktywnych, zarówno przez obserwacje, jak i przez bezpośrednie przyjmowanie ich. Jednakże zdania na ich temat były zawsze skrajnie podzielone, a ich stosowanie przez długi czas było przedmiotem ważnych filozoficznych i moralnych sporów, a nawet powodem wojny (np. wojny opiumowe). Większość młodzieży i osób dorosłych używa co najmniej jednej substancji psychoaktywnej. Na zachodzie najpopularniejszymi z nich są kofeina, alkohol i nikotyna, w wymienionej kolejności. Wielu ludzi akceptuje nałożone przez prohibicje ograniczenia odnośnie stosowania innych substancji, szczególnie „twardych narkotyków”, które w większości krajów świata są nielegalne. Wiele z najpopularniejszych rekreacyjnie używanych substancji psychoaktywnych, takich jak alkohol, czy tytoń jest legalnymi, pomimo że wielu ludzi stawia je na równi z „twardymi narkotykami”. W tym samym czasie wiele „miękkich narkotyków”, takich jak marihuana, czy psylocybina jest nielegalna i w wielu przypadkach kontrola państwowa nad nimi jest bardzo duża (dla przykładu w Stanach Zjednoczonych marihuana i psylocybina w ustawie o substancjach kontrolowanych (Controlled Substances Act), znajdują się w sekcji najniebezpieczniejszych narkotyków). Wiele osób uważa, że aktualne prohibicyjne prawo jest raczej natury politycznej.

Ponieważ wielu uzależnionych użytkowników tych substancji ma problemy z ograniczeniem, lub zaprzestaniem ich użycia, powstało wiele grup samopomocy i firm specjalizujących się w tym polu. Także wielu rodziców stara się wpływać na czyny i wybory swoich dzieci odnośnie substancji psychoaktywnych.

Na temat niemal każdej substancji psychoaktywnej trwają gorące dyskusje, czy używanie jej jest natury duchowej, czy też jest grzeszne, czy dana substancja jest lecznicza, czy może trująca, czy używanie jej jest etyczne, czy niemoralne, ryzykowne, czy odpowiedzialne itp. Poglądy te są często zakorzenione głęboko w poglądach filozoficznych i religijnych. Bardzo trudne jest osiągnięcie zgody w dopuszczalnych dla wszystkich granicach moralnych i filozoficznych. Ważnym punktem w dyskusji jest rola prawa. Przedmiotem sporu jest to, czy powinno ono być neutralne, prohibicyjne, czy przed zakupem danej substancji powinno się wymagać recepty, czy obrót daną substancją powinien być uregulowany, czy powinno się walczyć z promocją, promować abstynencje, lub umiar, edukować w celu zwiększenia bezpieczeństwa przy ich używaniu, czy obecne prawo jest dobre, czy też powinno zostać zmienione.

Substancje psychoaktywne a psychotropowe

W Polsce zgodnie z ustawą z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, substancją psychotropową jest każda substancja pochodzenia naturalnego lub syntetycznego działająca na ośrodkowy układ nerwowy, określona w wykazie substancji psychotropowych stanowiącym załącznik nr 2 do tejże ustawy.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu