Strug [historia i autorzy]

Strug – ręczne narzędzie do obróbki skrawaniem drewna i materiałów drewnopochodnych (płyty wiórowe, pilśniowe itp.). Strug składa się ze stalowego ostrza osadzonego w korpusie z drewna, metalu lub innych tworzyw.

Ponieważ dawniej w Polsce dla większości narzędzi używanych w ciesielstwie i stolarstwie stosowano powszechnie nazwy zapożyczone z języka niemieckiego do dziś używana jest gwarowa nazwa hebel (z niem. Hobel)

Strug znajduje wiele zastosowań – od najprostszych – czyli wyrównywania płaszczyzn lub krawędzi desek, przez bardziej zaawansowane – wykonywanie wrębów i wpustów do najbardziej skomplikowanych profili.

Strugi stosowano już w starożytności i zasada ich pracy do dziś nie zmieniła się, komplikowały się natomiast ich formy i zadania. Szczyt rozkwitu strugi przeżywały w XIX w. głównie dzięki amerykańskim firmom narzędziowym jak np. Stanley (od 2010 Stanley Black & Decker), Millers Falls. Produkowały one setki modeli strugów do bardzo nieraz skomplikowanych czynności (np. strug kombinowany Stanley nr 55).

Dziś strugi ręczne są stosowane prawie wyłącznie w meblarstwie artystycznym lub przy renowacji mebli zabytkowych. W stolarstwie i ciesielstwie współczesnym zastąpiły je obrabiarki i elektronarzędzia (strugarka, frezarka, strug elektryczny).

Elementy składowe strugów
Strugi metalowe Strug drewniany
A – szczelina robocza, B – ostrze,
C – klin mocujący,
D – pokrętło wysunięcia ostrza,
E – uchwyt przedni,
F – odchylak,
G – dźwignia przechyłu ostrza,
H – rękojeść (uchwyt),
I – pokrętło reg. szczeliny roboczej,
J – element reg. szczeliny roboczej
A – szczelina robocza, B – ostrze,
C – klin,
D – odchylak,
E – nos (uchwyt),
F – odbój,
G – stopa (podeszwa)

Technika obróbki

Zasadą w obróbce jest równomierny ruch posuwisty narzędzia z przenoszeniem nacisku na przód struga na początku obrabianej powierzchni i na tył kiedy kończymy suw. W przypadku strugów europejskich pchamy narzędzie (wyjątkiem są strugi ciesielskie dwuręczne – tu pchamy i ciągniemy jednocześnie) od siebie, w krajach dalekiego wschodu ciągniemy do siebie (np. japoński strug kanna)

Obróbka powinna się odbywać zgodnie z przebiegiem włókien tj. nie może być prowadzona "pod słoje". Poprawnie prowadzony strug daje pojedynczy wiór. Skrawanie uzyskiwane jest tylko w jednym kierunku przejścia narzędzia.

Ostrze struga (samo lub z odchylakiem) to tzw. żelazko, mocowane jest w korpusie przy pomocy klina. Wysunięcie ostrza regulujemy uderzając w tylną część korpusu zakończoną odbojem (cofamy ostrze) lub w "żelazko" aby je bardziej wysunąć.

Bardziej skomplikowane konstrukcje zaopatrzone są w specjalne pokrętła, dające możliwość precyzyjnej regulacji.

Kąt ostrzenia w zależności od twardości obrabianego materiału waha się w granicach 25° – 35°, kąt nachylenia ostrza od 20° do 80° – również zależy od rodzaju struganego materiału, wymaganej jakości lub sposobu obróbki.

Rodzaje strugów

Rozróżniamy wiele rodzajów strugów, w zależności od wykonywanych nimi czynności.

  • Do wyrównywania powierzchni służy nam strug:
    • zdzierak – (daw. drapacz) służy do obróbki zgrubnej drewna, pojedyncze ostrze o łukowatym zakończeniu pozostawia charakterystyczne ślady (podłużne wgłębienia widoczne czasem na odwrotnej stronie spodów szuflad, czy pleców starych mebli) – dziś praktycznie używany tylko w renowacji elementów drewnianych obiektów zabytkowych
    • równiak – (daw. listownik) służy do wstępnego wyrównywania powierzchni drewna, ostrze proste – pojedyncze
    • gładzik – (daw. równiacz) służy do ostatecznego wyrównania powierzchni, dzięki podwójnemu ostrzu (ostrze i odchylak) pozwala na bardzo precyzyjną obróbkę powierzchni w różnych kierunkach, bez obawy o tzw. zadzieranie
    • spust – (nazwa gwar. rubanek) dwu, lub trzykrotnie dłuższy od wyżej wymienionych, stosuje się go w tych samych celach co strug gładzik, ale do większych płaszczyzn i długich krawędzi (powyżej 1 m)
    • spajacz – podobny do spusta, długi, przystosowany do pracy w dwie osoby strug do wyrównywania krawędzi sklejanych długich desek
    • kątnik – wąski strug z otwartą na boki szczeliną roboczą służy do pogłębiania i wyrównywania wrębów
    • krzywak – strug z wypukłą, wklęsłą lub dowolnie regulowaną (w przekroju podłużnym) stopą stosowany do wygładzania powierzchni czy krawędzi krzywoliniowych (łukowatych)
    • kręgadło – do obróbki elem. o przekroju okrągłym
  • Do wykonywania rowków, wrębów, wpustów – wyprofilowanych części połączeń elementów drewnianych służy nam strug:
    • wpustnik – stosuje się do wykonywania podłużnych rowków o różnej szerokości
    • wypustnik – wykonuje profil odwrotny do wpustnika – wypust, czasem zdarzały się strugi stanowiące połączenie wpustnika i wypustnika, posiadające dwa przeciwstawnie zamocowane w jednym korpusie ostrza stanowiące parę (do wykonywania połączeń równoległych na tzw. "nut i feder"
    • wręgownik – (daw. zakładnik lub felcownik) do wykonywania wręgów prostych np. w przymykach drzwi
    • płytnik – do profilowania (obniżania) krawędzi płycin (tzw. filunków)
    • zasuwnik – do wykonywania profili połączeń na zasuw na krawędziach elementów
    • wybierak lub wybiornik – (daw. wyżłabiacz) do wykańczania rowków o skośnych ściankach naciętych piłą narznicą w płaszczyznach elementów

W pierwszej i drugiej grupie strugów spotkamy również strugi gdzie ostrze będzie ustawione nie poprzecznie do kierunku strugania, a pod lekkim kątem. Strugi te będą służyły do strugania czół elementów.

  • Do wykonywania ozdobnych profili na krawędziach lub płaszczyznach elementów służy nam cała gama strugów profilowych (zdobinowych, fasonowych) zwanych też krajnikami, ich nazwy ze względu na kształt ostrza to:
    • żłobnik – daje profil ćwierć lub półwałka wklęsłego
    • wałkownik – profil jak wyżej tylko wypukły
    • gruszec – daje profile w kształcie litery S

Mają one zwykle stały profil stopy i dopasowany do niego nóż. Znane są też strugi kombinowane, zwykle o metalowej konstrukcji, z wymiennymi ostrzami, pozwalające na większą swobodę w dopasowaniu profilu do potrzeb (Stanley nr 55).

  • Specyficznymi strugami ze względu na kąt pochylenia ostrza i spełnianą funkcję są:
    • drapień – (inaczej zębacz, fakturnik) strug o drobnorowkowanym ostrzu służący do fakturowania powierzchni drewna przed okleinowaniem


<gallery widths=160 heights=120 perrow=5> Plik:Rodz strugow 01.jpg|podstawowe rodzaje strugów:<br />A-zdzierak, B-równiak, C-gładzik Plik:Ostrza strugow.jpg|ostrza strugów: A-zdzieraka, <br />B-równiaka, C-gładzika Plik:Rubank.jpg|strugi spusty Plik:Strug katnik 01.jpg|strug kątnik Plik:Oxhyvel.jpg|strugi ciesielskie dwuręczne – spajacze Plik:Skeppshyvel.jpg|strugi krzywaki Plik:Strug wregownik 02.jpg|strug wręgownik Plik:Strug wregownik.jpg|strug wpustnik Plik:Strug wpustnik 01.jpg|strug wypustnik Plik:Strug profilowy.jpg|strug profilowy Plik:Strug wybierak.jpg|strug wybierak Plik:Strug zebak.jpg|strug zębak Plik:Stanley No10 carriagemakers rebate plane.jpg|duży strug metalowy do prac przy krawędziach wklęsłych Plik:Block plane.jpg|mały strug metalowy Plik:Kanna2.gif|sposób pracy japońskim strugiem "kanna" </gallery>

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu