Strony świata [historia i autorzy]

Strony świata, kierunki świata, ściślej: główne kierunki geograficzne, kierunki główne – cztery główne kierunki wyznaczone na powierzchni kuli ziemskiej. Ich określanie związane jest z właściwościami ruchu obrotowego Ziemi. Odbywa się on wokół osi ziemskiej. Punkty przecięcia osi ziemskiej z powierzchnią Ziemi to bieguny geograficzne: północny i południowy. Połączone są półokręgami noszącymi nazwę południków, które wyznaczają kierunek północ—południe. Kierunek wzdłuż południka o zwrocie do północnego bieguna geograficznego to kierunek północny, zaś do południowego bieguna geograficznego – południowy. Natomiast punkty, gdzie pojawia się albo znika Słońce za horyzontem w dniu równonocy, wyznaczają kierunki: wschodni i zachodni.

Bliskie znaczeniowo są określenia: punkty horyzontu, kierunki geograficzne i strony świata. Zakres znaczeniowy pojęcia strona świata jest bliższy pierwszemu ogólnemu znaczeniu słowa strona, zawierającemu w sobie pojęcie powierzchni. Określenie strona świata, zwłaszcza potocznie, jest rozumiane nie tyle jako precyzyjnie wyznaczony kierunek (linia ze zwrotem), lecz jako większa lub mniejsza część powierzchni widnokręgu, która jest bliska danemu kierunkowi bądź część powierzchni Ziemi zawarta między zbliżonymi kierunkami geograficznymi. Mówi się np. o wiatrach ze strony południowej, a nawet ze strony południowo-zachodniej. Takie pojęcie, o znaczeniu przestrzennym, jest również użyteczne, lecz powinno być rozróżniane z pojęciem zdefiniowanym na wstępie artykułu hasłowego. Stąd jednoznaczny termin kierunki geograficzne (stosowany już w podręcznikach do przyrody).

Spis treści

Punkty główne horyzontu

Wyróżnia w się cztery punkty główne horyzontu (zobacz: układ horyzontalny), zwane też punktami kardynalnymi:

  • północ (N) – azymut 0° (lub 360°)
  • wschód (E) – azymut 90°
  • południe (S) – azymut 180°
  • zachód (W) – azymut 270°

Główne kierunki geograficzne

Kierunki zwrócone do punktów głównych horyzontu to kierunki główne, które posiadają odpowiednio te same (wyżej wymienione) wartości azymutu i oznaczenia międzynarodowe (skróty angielskie). Właściwe nazwy kierunków są przymiotnikowe, a skrócone – rzeczownikowe, np. kierunek północny, północ. Cztery główne kierunki geograficzne przedstawiane są na mapie za pomocą róży kompasowej, której najdłuższe ramię oznacza kierunek północny. Wynika to z przyjętej konwencji, że północ znajduje się na górze mapy, południe na dole, wschód po prawej, a zachód po lewej (zobacz: orientacja mapy). Dawniej ze względów religijnych mapy orientowane były na wschód w kierunku Jerozolimy. Na mapach większych obszarów, szczególnie części świata, do wyznaczania kierunków należy się posługiwać nie tyle ramkami mapy, co równoleżnikami i południkami.

Pośrednie kierunki geograficzne

Wyróżnia się kierunki pośrednie pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia. Kierunki pośrednie pierwszego stopnia to:

  • północno-wschodni (NE) – azymut 45°
  • południowo-wschodni (SE) – azymut 135°
  • północno-zachodni (NW) – azymut 315°
  • południowo-zachodni (SW) – azymut 225°

Pełny zestaw obejmuje 32 kierunki i powstał na podstawie skali rumbowej, która dzieli obwód koła na 32 rumby. Każdy rumb jest częścią obwodu równą 11°15' (11,25°). Oprócz wyżej wymienionych określeń, stosowane są przez niektórych autorów polskich już od XIX wieku nazwy typu południo-zachód. Oba człony nazwy, jako należące do tej samej kategorii, mianowicie kierunków, są równorzędne, zatem połączone dywizem. Ponadto taki zapis jest bardziej ekonomiczny.

W nazwach kierunków pośrednich pierwszego stopnia człon północny bądź południowy musi być na pierwszym miejscu. Np.: południo-zachód, południowo-zachodni, a nie zachodnio-południowy.

Polskie skróty nazw głównych i pośrednich punktów horyzontu

wersja krótsza

  • północ – pn.
  • południe – pd.
  • wschód – wsch.
  • zachód – zach.
  • północo-wschód – pn.-wsch.
  • północo-zachód – pn.-zach.
  • południo-wschód – pd.-wsch.
  • południo-zachód – pd.-zach.

wersja dłuższa, z ł

  • północ – płn.
  • południe – płd.
  • wschód – wsch.
  • zachód – zach.
  • północny wschód – płn. wsch.
  • północny zachód – płn. zach.
  • południowy wschód – płd. wsch.
  • południowy zachód – płd. zach.

Polskie skróty nazw kierunków głównych i pośrednich

wersja krótsza

  • północny – pn.
  • południowy – pd.
  • wschodni – wsch.
  • zachodni – zach.
  • północno-wschodni – pn.-wsch.
  • północno-zachodni – pn.-zach.
  • południowo-wschodni – pd.-wsch.
  • południowo-zachodni – pd.-zach.

wersja dłuższa, z ł

  • północny – płn.
  • południowy – płd.
  • wschodni – wsch.
  • zachodni – zach.
  • północno-wschodni – płn.-wsch.
  • północno-zachodni – płn.-zach.
  • południowo-wschodni – płd.-wsch.
  • południowo-zachodni – płd.-zach.

Skróty kierunków pośrednich, jako odnoszące się do przymiotników złożonych z obu członów równorzędnych znaczeniowo, są zapisywane z użyciem łącznika.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu