Senat rzymski [historia i autorzy]

Senat rzymski (od senex, starzec – dosłownie rada starszych) – jedna z najważniejszych i najtrwalszych instytucji politycznych starożytnego Rzymu, przechodząca na przestrzeni wieków liczne przemiany. Zgodnie z tradycją senat został ustanowiony przez Romulusa w 753 p.n.e., jego największe znaczenie przypadło na czasy republiki, a zanik na początek VII wieku n.e.

Z wyjątkiem okresu pryncypatu, organ doradczy, którego członkowie werbowani byli spośród doświadczonych urzędników rzymskiej magistratury. Ze względu na sposób doboru oraz specyficzną organizację wewnętrzną instytucja o charakterze ściśle konserwatywnym.

Pomimo, iż senat rzymski nie stanowił prawa (ustawodawstwo należało do zakresu kompetencji zgromadzeń ludowych), jego rola w procesie legislacyjnym była pośrednia i polegała na opiniowaniu projektów ustaw przedstawianych zgromadzeniom (). W okresie republikańskim instytucja o ogromnym autorytecie i prestiżu, znalezienie się w gronie senatorów świadczyło o przynależności do ścisłej elity.

Spis treści

Okres królewski

Zgodnie z rzymską tradycją, znaną z przekazów antycznej historiografii, senat został ustanowiony przez założyciela i pierwszego władcę Rzymu Romulusa, który wyznaczył do jego składu stu najznamienitszych patres (Dionizjusz z Halikarnasu Starożytności rzymskie II.12) tzn. ojców, ściślej głów rodów. Po połączeniu Latynów z Sabinami, a później plemionami Ramnes i Luceres dodawano kolejnych reprezentantów, co ostatecznie dało 300 senatorów (Dionizjusz Starożytności rzymskie II.47 i Liwiusz Ab urbe condita I.35).

Senat w tym okresie pełnił najprawdopodobniej funkcję doradczą. Znaczenia nabierał w czasie bezkrólewia, kiedy to wyznaczał interrexów tzn. urzędników wypełniających obowiązki króla i zmieniających się co 5 dni. Trwało to do momentu wyboru nowego władcy, co ważne zatwierdzanego przez izbę na podstawie pomyślnych wróżb (; Dionizjusz Starożytności rzymskie II.57).

Okres republikański

Ze względu na fakt, iż senatorzy byli wybierani dożywotnio oraz w obliczu corocznej zmiany członków magistratury, senat stanowił ostoję politycznej ciągłości. Spowodowało to zdecydowany wzrost jego znaczenia w systemie sprawowania władzy.

Członków izby rekrutowano spośród byłych wyższych urzędników: konsulów, pretorów, edylów i kwestorów. Listę () układali początkowo pełniący urząd konsulowie (), a od czasu uchwalenia Lex Ovinia (pomiędzy 318-312 p.n.e.) cenzor. Polegało to na ustaleniu aktualnego składu izby, poprzez wykreślenie senatorów skazanych wyrokiem sądu lub niemoralnie prowadzących się i dopisanie do pełnego składu byłych urzędników kurulnych, albo inne osoby spełniające wymagania cenzusowe (np. byłych żołnierzy, którzy wsławili się na polu bitwy). Liczbę senatorów powiększono w I wieku dwukrotnie. Początkowo za dyktatury Sulli do 600 (Appian Wojny domowe I.100), a za czasów osobistych rządów Juliusza Cezara do 900 (Kasjusz Dion Historia rzymska XLIII.47).

W tym czasie senat zyskał szereg uprawnień z zakresu polityki międzynarodowej i spraw wojskowych. Do jego kompetencji należało:

  • przyjmowanie obcych poselstw,
  • desygnowanie własnych poselstw zagranicznych (),
  • powoływanie dyktatora oraz ustanawianie i pozbawianie przywództwa armii,

Wypowiadanie wojny pozostało prerogatywą zgromadzeń ludowych, ale opinia senatu była wiążąca, podobnie było w przypadku umów międzynarodowych.

Senat zarządzał również skarbem (), wyznaczał zarządców prowincji (), decydował o podatkach i sprzedaży państwowej ziemi (), a w sprawach religijnych mógł przegłosować wprowadzenie nowego kultu.

Senatus consultum

W okresie republikańskim ustawodawstwo leżało w gestii zgromadzeń ludowych. W tej kwestii senat pozostawał organem doradczym i jego wpływ na proces legislacyjny był jedynie pośredni. W toku tzw. izba opiniowała projekt ustawy, co było przedstawiane do wiadomości głosujących. Senatorowie mieli również prawo pobudzania inicjatywy ustawodawczej urzędników () poprzez uchwały (), które nie były jednak wiążące. Urzędnik mógł również sam poprosić o radę, w takim przypadku senat po odbytej dyskusji przegłosowywał jej treść (senatus consultum oznacza dosłownie radę, opinię senatu).

Przebieg posiedzeń i wewnętrzna organizacja

Senat zbierał się na wniosek wyższych urzędników: dyktatorów, konsulów, pretorów i od końca III wieku p.n.e. także trybunów ludowych. Zwołujący obrady referował problem po czym słuchał głosów poszczególnych senatorów. Członkowie izby wypowiadali się według z góry określonej kolejności, o której decydował album senatorium. Ze względu na fakt, iż lista spisana była zgodnie ze starszeństwem sprawowanych urzędów, pierwsi głos zabierali byli konsulowie. Dyskusja rzadko dochodziła do byłych pretorów, ponieważ po wysłuchaniu osób z początku listy prowadzący zwykle zarządzał głosowanie. W ten sposób izba formowała swoją opinię na temat niemal wszystkich spraw publicznych.

Ten specyficzny sposób wewnętrznej organizacji i przebiegu posiedzeń, prowadził do wyodrębnienia się wewnątrz senatu elity złożonej głównie z byłych konsulów nazywanych „pierwszymi w państwie” (). Fakt, że ze względów cenzusowych o najwyższe urzędy zabiegać mogli tyko najbogatsi czyli arystokracja, skutkował tym, że senat miał charakter wybitnie konserwatywny. Reszta senatorów zwana była pedarii (od , stopy) ze względu na sposób w jaki głosowano, tzn. poprzez rozchodzenie się na określone strony.

Okres cesarstwa

W jedynowładztwie odwoływanie się do woli ludu było ze wszech miar niewygodne, a zwoływanie zgromadzeń ludowych mogło się okazać niebezpieczne. Dlatego też początkowo w okresie pryncypatu senat zyskał dodatkowe uprawnienia ustawodawcze i sądownicze, teoretycznie dokonywał również wyboru władcy.

To z okresu cesarstwa pochodzi słynna paremia Gajusza Uchwałą senatu jest to, co senat nakazuje i ustanawia. Ma ona moc prawną, choć było by to kwestionowane (; Gajusz Instytucje I.4), a inny wybitny prawnik tej epoki Ulpian Domicjusz stwierdził: bez wątpienia senat może tworzyć prawo (Digesta seu Pandecta I.tit.3 s.9). Jednak przewaga cesarzy szybko doprowadziła do zredukowania znaczenia senatu do roli instytucji automatycznie zatwierdzającej wolę imperatorów. Okazało się, że pozorny szacunek dla tradycji jest w sumie przykrywką dla wielkich zmian prowadzących do rządów autokratycznych. Dobitnym świadectwem tego stanu rzeczy był fakt, iż juryści w II wieku n.e. zaczęli powoływać się na same wnioski () wpływające do izby, a nie jej uchwały. Również elekcje okazały się być czystą formalnością.

W okresie późnego cesarstwa nawet te kompetencje przejęli dworscy doradcy (), a senat stał się de facto radą miasta Rzymu.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu