Powiat sokólski (II Rzeczpospolita) [historia i autorzy]

Powiat sokólski – powiat w województwa białostockiego II Rzeczypospolitej. Jego siedzibą było miasto Sokółka.

Spis treści

Historia

W roku 1807 w ramach postanowień pokoju tylżyckiego Ziemia Sokólska przyłączona została do Rosji jako fragment Obwodu Białostockiego, a Sokółka stała się miastem powiatowym.

Po zakończeniu I wojny światowej powiat znalazł się w granicach odrodzonej Polski. Autonomiczną tymczasową władzę nad nim sprawowała rada powiatowa utworzona 18 grudnia 1918 roku, tj. miesiąc po opuszczeniu miasta przez wojska rosyjskie, a w czasie okupacji przez Niemców. W skład rady wchodziło osiemnaście osób, w tym dwóch Żydów, tyle samo Rosjan.

Taki stan rzeczy utrzymywał się do końca kwietnia 1919 roku. W maju tego roku dwaj członkowie rady: Nikodem Henryk Hryckiewicz oraz Antoni Krejbich zostali wybrani do Sejmu Ustawodawczego Rzeczypospolitej Polskiej, a przewodniczący rady – Marian Baehr został starostą powiatowym.

Podczas I wojny światowej na Sokółszczyzna zajęta została przez wojska niemieckie, a miasto z okolicami znalazła się na terenie tzw. Ober-Ostu.

Po wojnie granice powiatu pozostały bez zmian, natomiast w roku 1927 z powiatu sokólskiego wyłączono gminę Czarna Wieś i przyłączono ją do powiatu białostockiego. Od tej pory powiat liczył dwanaście gmin i trzy miasta. Powierzchnia powiatu wynosiła 2333,4 km kwadratowe. Stanowiło to 0,6% powierzchni ówczesnej Polski i 8,96% powierzchni województwa białostockiego, i był piąty pod względem powierzchni.

Powiat sokólski graniczył od północy i północnego zachodu z powiatem augustowskim, od południa i zachodu z powiatem białostockim. Granice między powiatami stanowiło naturalne ukształtowanie terenu w postaci rzek: Biebrzy, Brzozówki i Supraśli oraz rzeczek: Kamionki, Łosośnicy, Tatarki, Prypilii i Bobry Nurki. Powiat posiadał formę trójkąta z wierzchołkiem ku dołowi. Największa rozpiętość równoleżnikowa wynosiła 72 km, południkowa 85 km.

Demografia

Według tezy Alfonsa Krysińskiego i Wiktora Ormickiego, terytorium powiatu wchodziło w skład tzw. zwartego obszaru białorusko-polskiego, to znaczy prawosławna ludność białoruska zamieszkiwała jedynie tereny wiejskie, zaś w większych miejscowościach dominowali Polacy.

Według spisu powszechnego z 1921 roku, powiat w ówczesnych granicach zamieszkiwało 90264 osoby, w tym 78889 (87,4%) Polaków, 6531 (7,2%) Białorusinów, 4522 (5,0%) Żydów, 225 (0,2%) Rosjan, 62 (0,1%) Tatarów, 9 Litwinów, 5 Niemców, 4 Łotyszy, 2 Estończyków i 1 Anglik.

W latach 1843–1857 gęstość zaludnienia wynosiła średnio 23,8 os./wiorstwę kwadratową. W roku 1931 były to już 44 os./km². Było to jednak znacznie mniej niż średnia krajowa (83 os./km²) i nieznacznie mniej od średniej wojewódzkiej (51 os./km²).

Demografia powiatu:

  • 30 grudnia 1921 – 89 308 mieszkańców
  • 9 grudnia 1931 – 103 135 mieszkańców, w tym:
    • 49 687 mężczyzn
    • 53 448 kobiet
  • 1 stycznia 1934 – 106 092
Ludność gmin powiatu sokólskiego na 1 stycznia 1934:
Miasta i gminy Liczba mieszkańców
miasto Dąbrowa Białostocka 2580
miasto Nowy Dwór 1651
miasto Odelsk 1411
miasto Sokółka 6560
miasto Suchowola 2914
gmina Dąbrowa Białostocka 11 599
gmina Janów 7726
gmina Korycin 7638
gmina Kuźnica 10 665
gmina Nowy Dwór 5020
gmina Odelsk 6716
gmina Sidra 5374
gmina Sokółka 10339
gmina Sokolany 3896
gmina Suchowola 8477
gmina Szudziałowo 10 215
gmina Zalesie 2324
RAZEM 106 092

Urbanizacja i rolnictwo

Przed II wojną światową Ziemia Sokólska była słabo zurbanizowana. W gminach wiejskich mieszkało 13 054 osób tj. 12,3% powiatu. W powiecie były wówczas trzy miasta: Sokółka, Dąbrowa i Suchowola, i kilka dużych wsi: Nowy Dwór, Odelsk i Kuźnica. W powiecie przeważało rolnictwo. Najwięcej było małych i średnich gospodarstw rolnych. Uprawiano głównie zboża: żyto, pszenicę, owies, jęczmień i grykę, rośliny strączkowe: groch, łubin, wykę oraz rośliny przemysłowe (len, konopie, rzepak) i okopowe (buraki pastewne, ziemniaki).

W roku 1938 działało w powiecie 38 młynów (w tym 8 motorowych i 21 wodnych) oraz 58 wiatraków, w każdym mieście były olejarnie ręczne, w Sokółce motorowa. Również w Sokółce działały garbarnie. Pomimo, że w powiecie znajdują się znaczne ilości piasku, gliny, żwiru i kamienia, to przed wojną była tylko jedna mała cegielnia z piecem hofmanowskim w Szudziałowie, oraz kilka polowych, oraz trzech kaflarni. W Sokółce i okolicach rozwijał się też przemysł tkacki.

Rzemiosło w powiecie miało związek z rolnictwem i wyróżnić można głównie: krawiectwo i szewstwo, poza tym byli kamasznicy, blacharze, dekarze, czapnicy, szklarze, kuśnierze, fotografowie, i introligatorzy oraz cieśle, murarze, kamieniarze, kowale, kołodzieje i ślusarze.

Religia

Według spisu powszechnego z 1921 roku, 72225 (80,2%) mieszkańców powiatu w ówczesnych granicach wyznawało rzymski katolicyzm, 9357 (10,4%) prawosławie, 8413 (9,3%) judaizm, 212 (0,2%) islam, 26 greko-katolicyzm.

W roku 1936 większość mieszkańców – około 85 tysięcy ludzi (78%) – stanowili katolicy i byli to głównie Polacy. Podporządkowani byli oni siedemnastu parafiom, w których było 21 kościołów. Wyznawcy judaizmu to niecałe 10 tysięcy osób (9%), prawosławni, którzy uważali się za Białorusinów, około 6 tysięcy wyznawców (7%), muzułmanie – 200 osób (0,2%).

Lasy

Główny masyw leśny obejmujący ówczesne sosnowo-świerkowe lasy państwowe przebiegał z północnego zachodu ku południowemu wschodowi. Dalej łączyły się z lasami powiatu białostockiego (Puszcza Knyszyńsko-Białostocka). Tereny leśne stanowiły 17,8% powiatu (średnia krajowa 22%).

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu