Ochrona przyrody w Polsce [historia i autorzy]

Ochrona przyrody w Polsce – system prawny, formy ochrony oraz działania z zakresu ochrony przyrody realizowane na terenie Polski.

Spis treści

Historia ochrony przyrody w Polsce

Pierwsze ograniczenia prawne, dziś interpretowane jako przepisy chroniące przyrodę, pojawiły się już na początku istnienia państwa polskiego. Początkowo miały one jednak głównie znaczenie praktyczne – umożliwiały zachowanie na potrzeby królów i innych możnowładców cennych zasobów środowiska przyrodniczego, w tym przede wszystkim grubej zwierzyny łownej. Na przestrzeni wieków następowała ewolucja w kierunku prowadzenia ochrony z pobudek konserwatorskich, estetycznych, historycznych i naukowych.

W XI wieku Bolesław I Chrobry ograniczył polowania na bobry. Najstarszym polskim dokumentem dotyczącym ograniczenia niekontrolowanego wykorzystania zasobów naturalnych jest Statut wiślicki (1347) wprowadzający kary za wyrąb dębów oraz drzew owocowych w cudzych lasach. Za panowania Władysława Jagiełły wprowadzono też ograniczenia w wyrębie i eksporcie drewna cisowego oraz ustanowiono okres ochronny dla zwierzyny łownej trwający od 23 kwietnia do końca żniw. W 1523 roku Zygmunt Stary unormował prawnie ochronę tura, żubra, bobra, sokoła wędrownego i łabędzi, a Stefan Batory w 1578 roku wydał dekret wprowadzający podczas tarła okresy ochronne dla ryb oraz zakazujący stosowania do ich połowu pewnych typów narzędzi, w tym sieci o zbyt drobnych oczkach.

W Polsce działania mające na celu ochronę przyrody mają długą, wywodzącą się ze średniowiecza tradycję, jednak przemyślane i planowe działania oparte na naukowych podstawach podjęto na szerszą skalę dopiero w XX wieku. Po zakończeniu I wojny światowej, w 1919 roku została powołana Państwowa Tymczasowa Komisja Ochrony Przyrody przy Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Organ ten, w 1926 roku został przekształcony w Państwową Radę Ochrony Przyrody. Na stanowisko przedstawiciela ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego ds. ochrony przyrody został wybrany profesor Władysław Szafer.

W 1928 roku powstała, z inicjatywy Państwowej Rady Ochrony Przyrody – Liga Ochrony Przyrody.

Po zakończeniu I wojny światowej w Polsce było 39 rezerwatów przyrody (1469 ha powierzchni)potrzebne źródło. W wyniku działań Państwowej Rady Ochrony Przyrody oraz jej współpracowników w okresie międzywojennym uchwalono pierwsza w Polsce ustawę o ochronie przyrody (1934), utworzono 4500 pomników przyrody i 180 rezerwatów. Do 1939 roku powołano też sześć obszarów chronionych nazywanych parkami narodowymi – Białowieski (1932), Pieniński (1932), Wielkopolski, Babiogórski i Tatrzański oraz Park Narodowy w Czarnohorze w Karpatach Wschodnich. Jednak ze względu na małą powierzchnię i brak odpowiedniej administracji, nie odpowiadały dzisiejszej definicji parku narodowego.

W okresie PRLu problemy ochrony przyrody wyszły poza gabinety specjalistów i dotarły do wszystkich obywateli. Wielki w tym udział miała Liga Ochrony Przyrody wraz ze swym miesięcznikiem Przyroda Polska. Wielkim sprzymierzeńcem stały się Lasy Państwowe. Powołano łącznie 23 parki narodowe, ponad 100 parków krajobrazowych oraz znacznie zwiększono liczbę rezerwatów i pomników przyrodypotrzebne źródło.

Cele

Zgodnie z obowiązującą aktualnie Ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody celem ochrony przyrody w Polsce jest:

  • utrzymanie stabilności ekosystemów i trwałości procesów ekologicznych
  • zachowanie różnorodności biologicznej, w tym zapewnienie ciągłości istnienia wszystkich gatunków roślin, zwierząt i grzybów wraz z ich siedliskami
  • ochrona walorów krajobrazowych, zadrzewień oraz zieleni w miastach i wsiach
  • utrzymywanie lub przywracanie do właściwego stanu ochrony siedlisk przyrodniczych, a także pozostałych zasobów, tworów i składników przyrody
  • zachowanie dziedzictwa geologicznego i paleontologicznego
  • kształtowanie właściwych postaw człowieka wobec przyrody poprzez działalność edukacyjną, informacyjną i promocyjną

Do najważniejszych powodów, dla których stosuje się ochronę przyrody, należąpotrzebne źródło:

  • natury estetycznej (rekreacyjne) – aby podziwiać i móc odpocząć,
  • gospodarcze – aby pozyskiwać surowce i rozwijać gospodarkę,
  • przyrodniczo-naukowe – aby badać gatunki dla młodszych pokoleń; aby tworzyć leki,
  • społeczne – aby odpoczywać,
  • historyczno-naukowe – dla pokoleń.

Podstawy prawne

Niektóre akty prawne regulujące ochronę przyrody w Polsce to obecnie lub dawniej to:

  • Ustawa z dnia 10 marca 1934 r. o ochronie przyrody,
  • Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 21 kwietnia 1947 r. wydane w porozumieniu z Ministrami: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych o rejestrach tworów przyrody, uznanych za podlegające ochronie.
  • Ustawa z dnia 7 kwietnia 1949 r. o ochronie przyrody,
  • Ustawa z dnia 16 października 1991 r.o ochronie przyrody
  • Ustawa z dnia 4 lipca 1996 r. o zmianie ustaw o podatku rolnym, o lasach, o podatkach i opłatach lokalnych oraz o ochronie przyrody
  • Ustawa z dnia 7 grudnia 2000 r.o zmianie ustawy o ochronie przyrody
  • Obwieszczenie Ministra Środowiska z dnia 2 lipca 2001 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o ochronie przyrody
  • Ustawa z dnia 6 lipca 2001 r. o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju
  • Ustawa z dnia 8 maja 2003 r. o zmianie ustawy o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju
  • Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.
  • Ustawa z dnia 3 października 2008 r. o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw
  • Ustawa z dnia 17 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o lasach oraz ustawy o ochronie przyrody.
  • Ustawa z dnia 18 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw

Część zapisów wyżej wymienionych ustaw i rozporządzeń wynika z podpisanych przez Polskę porozumień międzynarodowych oraz dwóch dyrektyw Unii Europejskiej, definiujących działanie programu Natura 2000.

Ochronę przyrody w imieniu Ministra Środowiska nadzoruje jeden z wiceministrów pełniący funkcję Głównego Konserwatora Przyrody, zaś w województwach – Wojewódzcy Konserwatorzy Przyrody.

Formy ochrony przyrody w Polsce

Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 roku ustanowiła dziesięć form ochrony przyrody. Poza ochroną gatunkową roślin, zwierząt i grzybów są to parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000, użytki ekologiczne, pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe. Liczbę i łączną powierzchnie obiektów poszczególnych typów według danych z 2011 roku przedstawia tabela (powierzchnie niektórych obiektów, zwłaszcza obszarów Natura 2000, mogą pokrywać się z innymi obiektami):

Forma ochrony Liczba obiektów Łączna powierzchnia (ha)
parki narodowe 23 314570
rezerwaty przyrody 1469 164463
parki krajobrazowe 121 2607728
obszary chronionego krajobrazu 386 7078116
obszary Natura 2000 983 9362665
użytki ekologiczne 6952 51653
zespoły przyrodniczo-krajobrazowe 324 94926
stanowiska dokumentacyjne 157 893
pomniki przyrody 36318

Podstawowym składnikiem systemu ochrony są 23 polskie parki narodowe. W obrębie parków, których łączna powierzchnia zajmuje 3145 km² (bez wód przybrzeżnych Bałtyku), wydzielono na obszarze 708 km² strefy ochrony ścisłej, gdzie nie dochodzi do ingerencji człowieka w działanie ekosystemów. Na pozostałych terenach pracownicy parków i naukowcy wspierają odradzanie się naturalnej przyrody.

Mniejszymi, chociaż równie cennymi obiektami przyrodniczymi są rezerwaty przyrody. Jest ich w Polsce ponad 1469 i zajmują powierzchnie około 1650 km².

Innym ważnym składnikiem jest 121 parków krajobrazowych o łącznej powierzchni 26 100 km², a zasadniczą różnicą jest to, że można w nich prowadzić działalność gospodarczą i rolniczą. Z kolei obszary chronionego krajobrazu o łącznej powierzchni 70 800 km² są łącznikiem w systemie ochrony tak, że stanowi on ciągłość. Chroni się także niewielkie odizolowane obszary (tzw. użytki ekologiczne), mniejsze fragmenty pięknych krajobrazów zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, a także pojedyncze obiekty – pomniki przyrody i stanowiska dokumentacyjne przyrody nieożywionej.

W 2004 r. rozpoczęto też wprowadzanie w Polsce europejskiej formy ochrony przyrody – obszarów Natura 2000, na których chroni się te elementy przyrody, które są zagrożone w skali Europy. Docelowo takie obszary obejmą prawdopodobnie ok. 15-20% powierzchni kraju.

Niezmiernie ważnym dopełnieniem w systemie ochrony przyrody jest gatunkowa ochrona zwierząt, grzybów i roślin.

Ważnymi osiągnięciami polskiego systemu ochrony przyrody jest odbudowa krajowych populacji między innymi takich gatunków jak żubr, bóbr europejski, łabędź niemy, sokół wędrowny czy też łoś.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu