I Zarząd Główny KGB [historia i autorzy]

Pierwszy Zarząd Główny KGB ZSRR, (ros. Первое главное управление, ПГУ, Pierwoje gławnoje uprawlenije, PGU), nazwa radzieckiej służby wywiadu zagranicznego, część składowa Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (MGB ZSRR) a następnie Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR (KGB) ZSRR. Powstała po powołaniu MGB ZSRR w maju 1946 roku, następnie po rozwiązaniu MGB ZSRR w marcu 1953 roku i przejęciu uprawnień wywiadu zagranicznego przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR wywiad zagraniczny do marca 1954 roku występował pod nazwą Wtoroje Gławnoje Uprawlenie MWD ZSRR (WGU) Drugi Zarząd Główny MWD (2. Zarząd Główny MWD). Już w marcu 1954 roku po utworzeniu KGB przy Radzie Ministrów ZSRR wywiadowi zagranicznemu ponownie nadano nr 1, nazwa 1. Zarząd Główny przeszła do KGB i posługiwano się nią aż do rozwiązania KGB. Po rozwiązaniu Komitetu powstała samodzielna instytucja Centralna Służba Wywiadu, a następnie przemianowana na działającą do dziś Służbę Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej (SWR).

Spis treści

Historia radzieckiego wywiadu zagranicznego

Organy prowadzące wywiad zagraniczny ZSRR

W radzieckich służbach specjalnych wywiad zagraniczny utworzono w 1920 roku jako Wydział Zagraniczny (Inostrannyj Otdieł - INO) w ramach Czeka.

Po utworzeniu Głównego Zarządu Politycznego przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych RFSRR (GPU) wywiad zagraniczny prowadził w jego strukturze Oddział Zagraniczny Zarządu Tajno-Operacyjnego (SOU). Naczelnikiem SOU był Wiaczesław Mienżynski.

Od listopada 1923 do lipca 1934 wywiad zagraniczny prowadził Oddział Zagraniczny OGPU. Od 1927 roku oddział ten podlegał bezpośrednio przewodniczącemu OGPU i Kolegium OGPU.

10 lipca 1934 przemianowano OGPU na Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego NKWD (GUGB) i włączono go do NKWD. Wywiadem zagranicznym zajmował się nadal Oddział Zagraniczny.

25 grudnia 1936 w oddziałach GUGB, które posługiwały się skrótami (np. "OO", "INO") dla lepszego ukrycia struktury organizacyjnej wprowadzono numerację oddziałów. INO został przemianowany na 7. Oddział, a od lipca 1939 – na 5. Oddział GUGB NKWD (potocznie nadal posługiwano się skrótem "INO").

W lutym 1941 J.Stalin wyłączył INO i kilka innych oddziałów z NKWD i wcielił je do nowo utworzonego Ludowego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego (NKGB). Na jego czele stanął Wsiewołod Mierkułow. Komórka zajmująca się wywiadem została podniesiona z rangi oddziału (otdieł) do zarządu (uprawlenije) i w latach 1941-1947 nosiła nazwę Inostrannoje Uprawlenije (INU) albo I Uprawlenije (I Zarząd) NKGB.

W lipcu struktury NKGB zostały z powwrotem wcielone do NKWD. Od lipca 1941 do kwietnia 1943 komórka wywiadu zagranicznego nosiła nazwę Inostrannoje uprawlenije (lub 1. Uprawlenije - 1. Zarząd) NKWD.

W kwietniu 1943 Stalin ponownie wydzielił NKGB z NKWD, przyjmując GUGB NKWD za podstawę NKGB. W strukturze NKGB Inostrannoje Uprawlenije działało do 1946, czyli do przemianowania ludowych komisariatów na ministerstwa.

Od 1946 do 1947 wywiad zagraniczny prowadził I Zarząd Główny Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego (MGB). Wtedy po raz pierwszy pojawiła się nazwa ПГУ - PGU, Pierwoje gławnoje uprawlenije.

W 1947 Stalin wyłączył wywiad zagraniczny ze struktur wywiadu wojskowego (GRU) i policji politycznej (MGB), tworząc ciało pomocnicze Rady Ministrów ZSRR - Komitet Informacji (KI) pod kierownictwem W. Mołotowa, a następnie A. Wyszynskiego. W 1947 KI podporządkowano Ministerstwu Spraw Zagranicznych.

W styczniu 1952 Komitet Informacji został zlikwidowany. Wywiad wojskowy przeniesiono z powrotem do GRU, a cywilny – do MGB jako I Zarząd Główny MGB.

Po śmierci Stalina w marcu 1953 Ławrientij Beria, dążąc do przejęcia całkowitej kontroli nad organami bezpieczeństwa wewnętrznego i wywiadu, zlikwidował Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego, a jego dotychczasowe zadania przydzielił Ministerstwu Spraw Wewnętrznych (MWD). Wywiad zagraniczny prowadził wtedy II Zarząd Główny MWD.

Po reorganizacji MWD w 1954 powstał Komitet Bezpieczeństwa Państwowego (KGB) z przewodniczącym Iwanem Sierowem, byłym zastępcą Wiktora Abakumowa, szefa kontrwywiadu wojskowego Smiersz. W strukturze KGB wywiadem zagranicznym (aż do rozwiązania KGB w 1991) zajmował się Pierwszy Zarząd Główny.

Naczelnicy wywiadu zagranicznego

Pierwszym szefem radzieckiego wywiadu zagranicznego, wówczas Wydziału Zagranicznego CzeKa był Jakow Dawtian, zawodowy rewolucjonista. Aresztowany w St. Petersburgu przez carską policję w 1908 i wypuszczony za kaucją, uciekł do Belgii, gdzie studiował na politechnice w Brukseli. Po wybuchu I wojny światowej i wkroczeniu wojsk niemieckich do Belgii został aresztowany i internowany, do Rosji powrócił dopiero po rewolucji. Uczestniczył w wojnie domowej i pracował dla Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych. Na stanowisko naczelnika INO został mianowany na polecenie ówczesnego szefa CzeKa, Feliksa Dzierżyńskiego.

Po odejściu z INO Dawtiana w 1921 roku na bardzo krótko nowym naczelnikiem został Solomon Mogilewski, który parę miesięcy później zginął w wypadku lotniczym.

W 1922 jego miejsce zajął Michaił Abramowicz Trilisser, także rewolucjonista. Specjalizował się w tropieniu konfidentów i politycznych szpiegów w partii bolszewickiej, przed zajęciem stanowiska naczelnika INO prowadził sekcje Europy Zachodniej i Wschodniej. Pod rządami Trilissera wywiad radziecki rzeczywiście się rozwinął. Okres ten charakteryzuje werbowanie zagranicznych agentów, szerokie wykorzystanie emigrantów do zadań wywiadowczych, zorganizowanie sieci niezależnych agentów, rekompensujących szczupłość personelu etatowego i posługiwanie się tzw. łowcami talentów. Sam Trilisser był bardzo pracowity i aktywny, m.in. jeździł osobiście na spotkania za granicę z agentami, np. do Berlina, Paryża, twierdząc że musi mieć rozeznanie w terenie. Pozostał on na stanowisku szefa INO do 1930.

Na miejsce Trilissera przyszedł Artur Artuzow, były szef Departamentu Kontrwywiadu (KRO) OGPU oraz główny inicjator Operacji "Trust".

W 1936 Artuzowa zastąpił Abram Aronowicz Słucki, komisarz bezpieczeństwa państwowego II rangi, stary funkcjonariusz NKWD. Kiedy stanął na czele wywiadu zagranicznego (od 1936 Departament VII Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD), w radzieckich organach bezpieczeństwa i wywiadu rozpoczęły się czystki prowadzone na rozkaz Józefa Stalina przez ówczesnego Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych Związku Radzieckiego Nikołaja Jeżowa. Słucki zakończył swoje urzędowanie w grudniu 1938 roku z powodu nagłej śmierci na zawał serca; naprawdę został zaproszony do gabinetu Michaiła Frinowskiego, naczelnika GUGB, I zastępcy ówczesnego szefa NKWD, i otruty.

W ostatnim miesiącu 1938 roku zostali zamordowani kolejni dwaj naczelnicy, Zelman Pasow i Siergiej Szpigelglas. Wówczas na stanowisku naczelnika wywiadu (jako pełniący obowiązki) stanął Paweł Sudopłatow, stary doświadczony NKWDysta, wykonawca zamachu na Jewhena Konowalca przywódcę UON. Sprawował tę funkcję tylko przez 3 tygodnie.

Pod koniec 1938 zastąpił go Władimir Diekanozow, wcześniej zastępca przewodniczącego Gruzińskiej Rady Komisarzy Ludowych i późniejszy ambasador ZSRR w Berlinie. Diekanozow opuścił swoje stanowisko już w 1939 roku, nie dlatego, że nie miał pojęcia o rzemiośle wywiadowczym, lecz ponieważ został ambasadorem w Berlinie.

Zastąpił go urodzony w 1907 roku major bezpieczeństwa państwowego Paweł Michajłowicz Fitin. Nie wywodził się z organów bezpieczeństwa jak jego poprzednicy, przeciwnie, z zawodu był rolnikiem, absolwentem wyższej szkoły rolniczej, zastępcą dyrektora naczelnego wydawnictwa rolniczego Sielchozgiz. Oddelegowany przez Komitet Centralny WKP(b) do osłabionego czystkami NKWD trafił do wywiadu. Swoją pracę w wywiadzie zaczął po zakończeniu 5 miesięcznego kursu w Centralnej Szkole NKWD (Szkoła Specjalnego Przeznaczenia, SZON), został oficerem wywiadu, już 1 listopada 1938 został jednym zastępców Diekanozowa, a już 13 maja 1939 szefem wywiadu czyli 5 Oddziału GUGB NKWD ZSRR. Pozostał na tym stanowisku przez całą II wojnę światową i przetrwał wszystkie reorganizacje struktur NKWD/NKGB aż do 1946. Nie miało to nic wspólnego z jego fachowością w dziedzinie prowadzenia wywiadu zagranicznego o globalnym zasięgu; był na tyle inteligentny że oparł się na doświadczeniu i radach swoich zastępców (Pawła Matkowa, Maksima Prudnikowa, Pawła Sudopłatowa i Mitrofana Dubowika i Wasilija Zarubina).

W 1946 zastąpił go Piotr Kubatkin, który był naczelnikiem jedynie przez trzy miesiące. W lipcu 1946 zastąpił go Piotr Wasilewicz Fiodotow. Na miejsce Fiodotowa w 1949 roku przyszedł Siergiej Sawczenko, a jego w 1951 roku zastąpił generał Jewgienij Pitowranow, długoletni funkcjonariusz radzieckiego wywiadu i kontrwywiadu, w latach 1950-1951 zastępca ówczesnego ministra Bezpieczeństwa Państwowego Wiktora Abakumowa.

Po śmierci Stalina i włączeniu Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (MGB) do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MWD) stojący wówczas na czele MWD Ławrientij Beria postawił na stanowisku naczelnika wywiadu swojego człowieka - Wasilija Riasnoja. Po aresztowaniu Berii został on usunięty ze stanowiska naczelnika i zastąpiony przez Aleksandra Paniuszkina, byłego ambasadora ZSRR w USA, który stał na czele wywiadu zagranicznego aż do powołania KGB i jego I Zarządu Głównego.

Pierwsze operacje

Pierwsze operacje wywiadu radzieckiego skupiały się w największym stopniu na rosyjskich wojskowych i politycznych organizacjach emigracyjnych. Zgodnie z wytycznymi Lenina na początku i w połowie lat dwudziestych wywiad zagraniczny obrał za główny cel swoich operacji zagranicznych białogwardzistów, których największe środowiska znajdowały się w Berlinie, Paryżu i Warszawie. Przeprowadzano wówczas gry wywiadowczo-dezinformacyjne, które trwały długie lata, lecz kończyły się pełnym sukcesem.

  • SINDIKAT

Tak było w przypadku Operacji Sindikat, której głównym celem był Boris Sawinkow, najgroźniejszy jak sądzono w Moskwie białogwardzista, były terrorysta z partii socjalistów-rewolucjonistów, który w Rządzie Tymczasowym, obalonym przez rewolucję bolszewicką, zajmował stanowisko wiceministra obrony. W czasie wojny polsko-bolszewickiej Sawinkow organizował asenterunek do Rosyjskiej Armii Ludowej, która walczyła pod polskim dowództwem przeciwko Armii Czerwonej. Po wojnie Sawinkow osiadł w Warszawie, gdzie założył Ludowy Związek Obrony Ojczyzny i Wolności - NSZRiS). Operację Sindikat podzielono na dwie fazy. W pierwszej do organizacji Sawinkowa wprowadzono agenta CzeKa i aresztowano 44 osoby z kierownictwa NSZRiS, którzy w 1921 roku usiedli na ławie oskarżonych w pokazowych procesach. W drugiej fazie operacji, która rozpoczęła się w lipcu 1923 roku, postanowiono aresztować i postawić pod sądem samego Sawinkowa. Sawinkow zwabiony podstępem przekroczył granicę 15 sierpnia 1924 roku, natychmiast został aresztowany i już 27 sierpnia (1924) stanął przed sądem.

  • TRUST

Drugą z bardzo znanych i głośnych operacji radzieckiego wywiadu, wymierzoną także przeciwko emigracji rosyjskiej, była przeprowadzona w latach 20. operacja dezinformacyjno-wywiadowcza o kryptonimie Trust.
Po zakończeniu wojny domowej, obawiając się możliwości penetracji aparatu radzieckiego przez silne i cieszące się wsparciem służb specjalnych państw zachodnich wojskowe i polityczne organizacje emigracyjne takie jak Ogólnorosyjski Związek Wojskowy (ROWS) czy Bractwo Białego Krzyża, ówczesny szef radzieckich służb specjalnych, Feliks Dzierżyński, z inicjatywy szefa kontrwywiadu CzeKa Artura Artuzowa (przyszłego naczelnika Wydziału Zagranicznego OGPU i VII Dep GUGB), postanowił do ich zwalczania zastosować prowokację. W tym celu powołano fikcyjną Monarchistyczną Organizację Rosji Środkowej, która nawiązała potajemne stosunki z białymi na Zachodzie. Spodziewano się w ten sposób zdemaskowania ich potencjalnej agentury w Rosji, wprowadzenia własnych ludzi do struktur emigracyjnych i organizacji, i na koniec pełnej kompromitacji całego ruchu. Cele te do roku 1927, gdy operacja Trust prowadzona pod nadzorem Biura ds. Dezinformacji Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego OGPU dobiegła końca, zrealizowano z nawiązką. W książce Chekisty: A History of the KGB, John Dziak pisze:

Trust dla osiągnięcia swych kontrwywiadowczych celów wykorzystywał nie tylko prowokację, ale również rozpowszechniał sfałszowane podejrzane dokumenty oraz raporty wywiadowcze, dyskredytując środowisko emigracyjne i zachodnie służby wywiadowcze.

W trakcie operacji zwabiono do Związku Radzieckiego, skazano na śmierć i zamordowano najgłośniejszego wówczas agenta brytyjskiego, Sidneya Reilly'ego. W szczytowym okresie w operacji zaangażowano niewyobrażalną na tamte czasy liczbę 5 tysięcy agentów i funkcjonariuszy.

  • Penetracja projektu Manhattan

Za jeden największych sukcesów radzieckiego wywiadu zagranicznego bez wątpienia należy uznać penetrację amerykańskiego projektu budowy pierwszej bomby atomowej - projekt Manhattan, (ang. Manhattan Project). Dostarczone wówczas informacje wywiadowcze z siatek wywiadowczych NKWD i NKGB rozmieszczonych w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Wielkiej Brytanii pozwoliły naukowcom radzieckim przeprowadzić pierwszy próbny wybuch własnej bomby atomowej już w 1949 roku.

Pierwsze rezydentury

W początkowych latach istnienia Sowieckiej Rosji, Moskwa nie dysponowała wieloma misjami zagranicznymi, które mogły zapewnić oficjalny kamuflaż dla legalnej placówki wywiadu zwanej rezydenturą, dlatego też INO polegało głównie na tzw. nielegałach. W miarę zakładania w zagranicznych stolicach sowieckich przedstawicielstw dyplomatycznych i handlowych tworzono w nich legalne rezydentury pod kierownictwem rezydenta, którego tożsamość ujawniano oficjalnie jedynie ambasadorowi lub posłowi, jeżeli przedstawicielstwo nie miało rangi ambasady. Jeśli w danym kraju działało kilku nielegałów, grupowali się czasami w nielegalną rezydenturę, działając bez osłony immunitetu dyplomatycznego lub oficjalnego przykrycia i kierowali meldunki bezpośrednio do centrali w Moskwie.

Era wielkich nielegałów

Początki i połowa lat trzydziestych przeszły w historii radzieckiego wywiadu zagranicznego jako era wielkich nielegałów. Elita najzdolniejszych wielkich nielegałów nie składała się z Rosjan, lecz z władających wieloma językami kosmopolitów z Europy Środkowej, którzy zanim przeszli do OGPU, pracowali w podziemiach Kominternu i żyli urojoną wizją komunistycznego milenium. Arnold Deutch, czołowy werbownik studentów i młodych absolwentów na uniwersytecie w Cambridge, był austriackim żydem. Dokonania jego i innych nielegałów zachowały się w historii radzieckiego wywiadu jako piątka z Cambridge (zob. Siatka szpiegowska Cambridge). Jurij Iwanowicz Modin (ur. 1921), jeden z najlepszych oficerów prowadzących w historii radzieckiego wywiadu, prowadził m.in. członków Siatki Szpiegowskiej Cambridge.

Czystki

Era wielkich nielegałów skończyła się wraz z rozpoczęciem przez Stalina czystek w Armii Czerwonej, organach bezpieczeństwa i wywiadu. Pod ostrza siepaczy z NKWD najpierw poszli naczelnicy INO, bardzo doświadczeni oficerowie wywiadu, tacy jak Abram Słucki, komisarz bezpieczeństwa państwowego II rangi, naczelnik 7 Departamentu GUGB czyli wywiadu zagranicznego. Słucki w grudniu 1938 roku został zaproszony do gabinetu zastępcy ówczesnego szefa NKWD Nikołaja Jeżowa, Michaiła Frinowskiego, potem wyniesiono jego ciało oświadczając, że zmarł na zawał serca. Prawdopodobnie został otruty kwasem cyjanowodorowym. Zginęli też jego następca, Zelman Pasow, następca Pasowa i przełożony Pawła Sudopłatowa Siergiej Szpigelglas. Po naczelnikach INO przyszedł czas na wysokich oficerów wywiadu pracujących w centrali na Łubiance. W więzieniach znaleźli się m.in. major bezpieczeństwa państwowego Leonid Eitingon, główny organizator akcji zamordowania Trockiego, oraz wielu innych oficerów wywiadu zagranicznego. Pod byle pretekstem wzywano rezydentów, agentów, którzy po powrocie natychmiast trafiali do moskiewskich więzień, a następnie, po wielodniowym katowaniu, pod plutony egzekucyjne NKWD. Niektórzy, domyślając się, że powrót do kraju równa się z wyrokiem śmierci, odmówili powrotu. Tak było z byłym szefem Głównego Zarządu Wywiadu – GRU, Aleksandrem Orłowem.

Czystki stalinowskie w jeszcze większym stopniu dotknęły wywiad wojskowy Armii Czerwonej - GRU.
Generał Dimitrij Wołkogonow, autor książki Trockij (tom II, Moskwa 1992, na stronie 222 pisze -

W latach 1937-1938 aresztowania w strukturach wywiadu i kontrwywiadu NKWD oraz GRU objęły około 32 tysiące funkcjonariuszy. Uwięziono, a następnie rozstrzelano prawie połowę pracowników wywiadu, w tym czterech szefów GRU – Jana Berzina, Siemiona Urickiego, Siemiona Giendina, Iwana Proskurowa, prawie wszystkich ich zastępców, oraz większość naczelników wydziałów w centrali wywiadu wojskowego. Uratował się jedynie Aleksandr Orłow, uciekając na Zachód.

Struktura INO GUGB/INU NKGB-NKWD

Po kolejnych reorganizacjach strukturalnych sowieckich organow BP (patrz niżej), rozwijał się także wywiad zagraniczny, liczebnie i strukturalnie. Do 1934 roku kiedy powstało NKWD ZSRR, INO podlegało od 1927 roku bezpośredio przewodniczącemu OGPU którym był wówczas Wiaczesław Mienżyński, w 1934 rou INO wprowadzono w struktury GUGB NKWD.
Na koniec 1939 roku struktura organizacyjna i kierownictwo Oddziału Zagranicznego nazywanym 5 Oddziałem GUGB NKWD ZSSR, składał się z 14-tu Wydziałów Operacyjno-geograficznych i dwóch pomocniczych. A przedstawiała się następująco:

  • naczelnik Oddziału 5 GUGB NKWD ZSRR : st. major BP Paweł Fitin
4 zastępców
  • pułkownik Mitrofan Dubowik 10.05.1939 - 27.02.1941
  • kapitan/major BP Paweł Sudopłatow 10.05.1939 - 26.02.1941
  • major BP Maksim Prudnikow 14.07.1939 - 27.02.1941
  • major BP Nikołaj Mjelnikow 01.12.1939 - 27.02.1941
Piony Pomocnicze
  • Sekretariat
  • Sekcja Kadr
  • Sekcja Finasowa
  • Sekcja Gospodarcza

Piony Operacyjne

  • 1 Wydział (Niemcy, Węgry, Dania) naczelnik major BP: Paweł Żurawlew
  • 2 Wydział (Polska)
  • 3 Wydział (Francja, Belgia, Szwajcaria, Holandia)
  • 4 Wydział (Anglia)
  • 5 Wydział (Włochy)
  • 6 Wydział (Hiszpania)
  • 7 'Wydział (Rumunia, Bułgaria, Jugosławia, Grecja)
  • 8 Wydział (Finlandia, Szwecja, Norwegia, Spitsbergen)
  • 9 Wydział (Łotwa, Estonia, Litwa)
  • 10 Wydział (USA, Kanada, Ameryka Południowa, Meksyk)
  • 11 Wydział (Japonia, Mandżuria)
  • 12 Wydział (Chiny, t Sinciang)
  • 13 Wydział (Mongolii, Tuwy)
  • 14 Wydział (Turcja, Iran, Afganistan)
  • 15 Wydział (wywiad naukowo-techniczny) naczelnik porucznik BP Leonid Kwasnikow 5.1940-26.02.1941
  • 16 Wydział (zabezpieczenie operacyjno techniczne)
  • 17 Wydział (wizyowy i ewidęcja obcokrajowców)

Na początku lutego 1941 roku doszło do likwidacji Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego (GUGB NKWD). Likwidacje rozpoczęto od kontrwywiadu wojskowego którym zajmował się 4 Oddział GUGB NKWD ZSRR. Na podstawie byłego 4 Oddziału (Specjalnego) GUGB powstały trzy odrębne piony zajmujące się kontrwywiadem wojskowym: 3 Zarząd Ludowego Komisariatu Obrony, który przejoł największą część wydziałów i personelu byłego 4 Oddziału GZBP, 3 Zarząd Ludowego Komisariatu Wojenno-Morskiej Floty, oraz 3 Oddział Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych pod kierownictwem Wiktora Abakumowa, który kierował nim do lipca 1941 roku, kiedy LKSW ZSRR ponownie przejoł cały kontrwywiad wojskowy pod nazwą Zarząd Oddziałów Specjalnych NKWD ZSRR a następnie Smiersz.
Na pozostałych Oddziałach byłego GUGB utworzono nowy Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (NKGB ZSRR), na którego czele stanoł bardzo bliski współpracownik Ławrientija Berii, Wsiewołod Mierkułow.

NKGB ZSRR był zorganizowany w ponumerowane Zarządy i Wydziały, wywiad zagraniczny otrzymał status Zarządu i nadano mu numer 1 lecz nazywany był w skrócie INU skrut od Zarząd Zagraniczny (INostrannoje Uprawlenije) lub 1 Zarząd NKGB.
1 Zarząd NKGB ZSRR odgrywał ważną rolę organizując wywiad ofęsywny za granicą, w czasie swojego kródkiego istnienia ( luty-lipiec 1941 roku) do w jego skład wchodziło kierownictwo m.in : st. major BP Paweł Fitin, zastępcy P. Sudopłatow, Wasylij Zarubin, szef sekretariatu Jewgienij Pinczukow, oraz 8 Oddziałów Operacyjnych zorganizowanych wedłóg klucza geograficznego i dwa Wydziały A i B. Za wywiad na ziemiach byłej II Rzczpospolitej odpowiedzialny był Oddział Środkowoeuropejski (także nazywany 1 Oddziałem), który odpowiedzialny był także za Niemcy, okupowaną Czechosłowację, sojusznicze w obec Niemiec Węgry oraz po ataku Niemiec na ZSRR dodano tereny zajętej Ukrainy.

W wyniku ataku III Rzesza na ZSRR i w celu usprawnienia działalności organów bezpieczeństwa na czas wojny z niemcami, 20 lipca 1941 roku NKGB ZSRR na mocy dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRR zostało włączone w struktury NKWD ZSRR pod kierownictwem Ł. Berii. Ławrientij Beria jako Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych rozkazem nr 00983 i 00984 z dnia 31.07.1941 roku, ustanowił szefostwo głównych zarządów zarządów, oddziałów i innych jednostek organizacyjnych NKWD ZSRR. Wywiad zagraniczny występujący w struktuże NKWD ZSRR jako 1. Zarząd NKWD ZSRR, jego strukturę, kierownictwo m.in. naczelnik , zastępcy naczelnika, naczelnicy oddziałów , wydziałów i strukturę oraz stan liczebny który wynosił w centrali 248 osób został wprowadzony w życie w nocy z 11 na 12 sierpnia 1941 roku rozkazem NKWD ZSRR nr 001059. Struktura organizacyjna 1. Zarządu NKWD ZSRR i kierownictwo na 12 sierpnia 1941 r przedstawiała się następująco

  • naczelnik 1 Zarządu NKWD ZSRR: starszy major BP, (od 14 lutego 1943 Komisarz BP 3 rangi) - Paweł Fitin →31.07.1941-12.05.1943
zastępcy naczelnika 1. Zarządu NKWD ZSRR
  • st. major BP (od 14 lutego 1943 roku, Komisarz BP 3 rangi) - Piotr Szarija → 11.08.41– 12.05.43 lub do [14.05.43]
  • st. major BP - Paweł Sudopłatow →11.08.41–18.01.42
  • major BP - Wasylij Zarubin → 11.08.1941-10.10.1941
  • st. major Bezpieczeństwa Państwowego - Naum Eitingon → 11.08.1941–01.09.1941
  • st. major BP - Nikołaj Mjelnikow → 01.09.41–30.11.41
  • Paweł Sudopłatow → 21.11.42–14.05.43
  • Sekretariat : Nikołaj Bondarenko
  • 1. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR (Niemcy, Węgry, Polska, Czechosłowacja, Ukraina) Paweł Żurawlejew jako (p.o)
  • 2. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR (Bałkany)
  • 3. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR (Europa Zachodnia)
  • 4. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR (Skandynawia)
  • 5. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR (Anglo-Amerykański)
  • 6. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR (1-wszy Dalekiego Wschodu - Japonia, Mandżuria, Korea)
  • 7. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR (2-gi Dalekiego Wschodud - Chiny, Tajlandia, Xinjiang, Mongolii, Tuwy)
  • 8. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR (Bliski Wschód, Kaukaz emigracja)
  • 9. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR (technika operacyjna, informacje, wizy wjazdu i wyjazdu)
  • 10. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR (łączność)
  • Grupa A
  • Grupa B
  • Szkoła specjalnego Przeznaczenia naczelnik kapitan BP → Władimir Szarmazanaszwili

I Zarząd Główny KGB

W 1954 roku w Związku Radzieckim dokonano reorganizacji organów bezpieczeństwa i wywiadu. Reorganizacja z marca 1954 roku była dokładnym powtórzeniem zmian w radzieckim systemie bezpieczeństwa z 1946 roku, kiedy zostało utworzone Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego (MGB) oraz Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. W marcu 1954 roku z MWD zostały wydzielone dwa największe piony tej instytucji, m.in. pion policji politycznej reprezentowany przez I Zarząd Główny MWD oraz pion wywiadu zagranicznego, którym się zajmował II Zarząd Główny MWD. W wyniku tej zmiany powstał oddzielny Komitet Bezpieczeństwa Państwowego KGB. Jednym z dziewięciu Zarządów Głównych był Pierwszy Zarząd Główny, Pierwoje Gławnoje Uprawlenie - PGU, zajmujący się wywiadem zagranicznym.

Pierwsza instytucja zajmująca się wywiadem zagranicznym w ZSRR, (Wydział Zagraniczny CzeKa) liczyła 70 osób. W połowie lat siedemdziesiątych XX wieku I Zarząd Główny KGB był najpotężniejszą instytucją wywiadowczą na świecie, a rozległa sieć jego rezydentur i agentury obejmowała wszystkie większe miasta świata.

Przysięga PZG

Po zakończeniu szkolenia przygotowującego wszyscy oficerowie wywiadu (PZG) składali następującą przysięgę:

Ceniąc wysoko pokładane we mnie zaufanie partii i ojczyzny, będąc głęboko wdzięczny za decyzję wysłania mnie na odpowiedzialny odcinek frontu walki o bezpieczeństwo interesów narodu [..] chcąc być wartościowym synem ojczyzny, przyrzekam raczej poświęcić życie niż zdradzić powierzone mi tajemnice lub oddać w ręce wroga materiały, mogące narazić na polityczną szkodę interesy państwa. Przyrzekam bez wytchnienia służyć partii, ojczyźnie i narodowi sowieckiemu.

Naczelnicy PZG

Pierwszym naczelnikiem PZG został były naczelnik II Zarządu Głównego MWD, Aleksandr Paniuszkin. Podczas sprawowania swojej funkcji Paniuszkin zajmował się m.in. tzw. mokrymi robotami, na przykład osobiście nadzorował szkolenie zawodowego zabójcy KGB, Nikołaja Chochłowa, który był przygotowywany do zamordowania Gieorgija Okołowicza, jednego z liderów organizacji NTS na terenie Niemiec Zachodnich. Osobiście nadzorował także szkolenie innego zawodowego zabójcy, Bohdana Stiszynskiego, który dokonał zabójstwa Lwa Rebeta.

Paniuszkin odszedł ze stanowiska naczelnika PZG w 1955 roku, na jego miejsce przyszedł Aleksandr Sacharowski, który stał na czele PZG przez następne 15 lat, do 1972 roku. Zastąpił go wtedy Fiodor Mortin, który zarządzał wywiadem radzieckim zaledwie przez 2 lata, do 1974 roku. W 1974 roku na miejsce naczelnika PZG przyszedł generał armii Władimir Kriuczkow, były szef sekretariatu ówczesnego przewodniczącego KGB, Jurija Andropowa. Kriuczkow przez następne 14 lat stał na czele PZG, w 1988 roku zastąpił na stanowisku przewodniczącego KGB generała armii, Wiktora Czebrikowa. Na jego miejsce naczelnika PZG przyszedł Leonid Szebraszyn, który został ostatnim naczelnikiem PZG KGB, w 1991 roku - został na krótko pełniącym obowiązki przewodniczącego KGB.

Struktura KGB

Struktura Pierwszego Zarządu Głównego

  • Kierownik
  • Zastępcy
  • Sekretariat
  • Komitet partyjny
  • Instytut wywiadowczy
    • Administracja
    • Biblioteka operacyjna
    • Sekcja poczty dyplomatycznej
    • Personel
    • Kurierzy
    • Finanse
    • Pomocnicze jednostki administracyjne i operacyjne

ZARZĄDY I SŁUŻBY

  • Zarząd R - planowanie operacyjne i analizy
  • Zarząd K - kontrwywiad
  • Zarząd S - nielegalni (agenci - tzw. nielegały)
  • Zarząd OT - wsparcie operacyjne i techniczne
  • Zarząd I - komputery
  • Zarząd T - działania aktywne
  • Zarząd RT - operacje wewnątrz ZSRR
  • Zarząd Informacji wywiadowczej - analiza i ocena danych
  • Służba A - dezinformacja i tajne akcje
  • Służba R - łączność radiowa
  • Służba A VIII Zarządu Głównego - sekcja kodów

WYDZIAŁY

  • Wydział 1 - USA, Kanada
  • Wydział 2 - Ameryka Łacińska
  • Wydział 3 - Wielka Brytania, Australia, Nowa Zelandia, Skandynawia
  • Wydział 4 - NRD, RFN, Austria
  • Wydział 5 - Beneluks, Francja, Hiszpania, Portugalia, Szwajcaria, Grecja, Włochy, Jugosławia, Albania, Rumunia
  • Wydział 6 - Chiny, Wietnam, Laos, Kambodża, Korea Północna
  • Wydział 7 - Tajlandia, Indonezja, Japonia, Malezja, Singapur Filipiny
  • Wydział 8 - Afganistan, Iran, Jordania, Izrael, Turcja
  • Wydział 9 - Afryka (anglojęzyczna)
  • Wydział 10 - Afryka (francuskojęzyczna)
  • Wydział 11 - Łączność z krajami socjalistycznymi
  • Wydział 12 - Dokumentacja i archiwa
  • Wydział 13 - Nasłuch radiowy i łamanie szyfrów zachodnich
  • Wydział 14 - Indie, Sri Lanka, Pakistan, Nepal, Bangladesz, Birma
  • Wydział 15 - kraje arabskie i Egipt
  • Wydział 16 - emigranci
  • Wydział 17 - łączność z krajami rozwijającymi się
Przed reorganizacją w 1967 roku Wydziały 12, 13, 14 nie istniały, były wydziałami 17, 18, 19

Struktura rezydentury KGB

  • Rezydent
  • Personel techniczny
  • Personel operacyjny
  • Pion: (PR) - Wywiad polityczny, gospodarczy, wojskowo-strategiczny, środki aktywne
    • Redakcja raportów
  • Pion: (KR) - Kontrwywiad i bezpieczeństwo
    • Oficer bezpieczeństwa (9-obiektowy) ambasady
  • Pion: (X) - Wywiad naukowo-techniczny
  • Pion: (N) - Wsparcie nielegałów
  • Pion: (EM) - Rozpoznanie emigracji
  • Pion: (SK) - Kolonia sowiecka
  • (rezerwiści specjalni)
  • Kierowca operacyjny
  • Oficer operacyjnego wsparcia technicznego
    • (IMPULS) - Stacja nasłuchu i radiowywiadu
  • Oficer pionu (RP) radiowywiadu
  • Pion: (I) - Komputery
  • Szyfrant radiooperator
  • Sekretarka maszynistka
  • Księgowy

Rozwiązanie KGB

W sierpniu 1991 roku na stanowisku przewodniczącego KGB stanął Władimir Bakatin. Zastąpił on pełniącego obowiązki Leonida Szebarszyna, wcześniej naczelnika PZG. Bakatin rozpoczął urzędowanie na stanowisku przewodniczącego KGB od zmian kadrowych na szeroką skalę i zapowiedzi zasadniczych zmian strukturalnych, które miały polegać na rozbiciu Komitetu na kilka służb specjalistycznych. Pierwszą znaczną decyzją co do ograniczenia znaczenia siły i w końcu zdemobilizowania całego KGB było wyodrębnienie ze struktur Komitetu wojsk ochrony pogranicza i przydzielenia ich do Ministerstwa Obrony Narodowej ZSRR, później weszły one w skład Federalnej Służby Granicznej. Potem Bakatin pozbawił KGB kontrwywiadu wojskowego, czyli III Zarządu Głównego KGB, który działał we wszystkich jednostkach radzieckich sił zbrojnych. W połowie listopada 1991 roku Bakatin zabrał się za najpotężniejszy zarząd KGB - I Zarząd Główny - już w grudniu 1991 roku na bazie I Zarządu Głównego KGB powstała Centralna Służba Wywiadowcza, którą następnie przemianowano na Służbę Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu