Granica polsko-niemiecka [historia i autorzy]

Granica polsko-niemiecka − granica międzypaństwowa pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec.

To drugie z wymienionych państw jest jednym z siedmiu graniczących obecnie z Polską. Stało się tak po zjednoczeniu Niemiec 3 października 1990 roku. Przed tą datą Polska graniczyła z Niemiecką Republiką Demokratyczną, a granica miała identyczny przebieg. Granica pomiędzy Polską a Niemcami nazywana jest często granicą na Odrze i Nysie.

Granica została ukształtowana po II wojnie światowej w wyniku decyzji alianckich na konferencjach jałtańskiej i poczdamskiej. Stanowi zachodnią rubież Polski i wschodnią Niemiec.

Spis treści

Przebieg granicy

W południowym swoim odcinku granica zaczyna się u trójstyku (znak graniczny nr 1P) – zbiegu granic trzech państw (Polski, Niemiec i Czech) na południe od Porajowa, następnie przebiega wzdłuż Nysy Łużyckiej pozostawiając po polskiej stronie tzw. „worek żytawski” (zwany też „turoszowskim”) i dzieląc kilka nadrzecznych miejscowości, takie jak: Żytawa/Porajów-Sieniawka, Görlitz/Zgorzelec, Bad Muskau/Łęknica i Guben/Gubin. Kilkanaście kilometrów na północ od Gubina Nysa Łużycka wpada do Odry i od tego miejsca granica biegnie w dół jej nurtem przez ok. 200 km – do okolic miasta Gryfino (od Widuchowej, gdzie Odra rozdziela się i tworzy rozlewiska – granica biegnie Odrą Zachodnią). Na odcinku odrzańskim granica dzieli na część niemiecką i polską miasta Frankfurt nad Odrą/Słubice.

Od Gryfina granica na Odrze i Nysie omija Szczecin od zachodu opuszczając rzekę Odrę i biegnąc dalej na północ zachodnią częścią dolin nadodrzańskich w okolicach polskich miejscowości Rosówek, Kołbaskowo, Barnisław, Bobolin, Lubieszyn, Buk, Stolec, Myślibórz Wielki aż do leżącego nad Zalewem Szczecińskim Nowego Warpna, aby następnie przeciąć fragment wyspy Uznam na zachód od Świny pozostawiając po stronie polskiej miasto Świnoujście. W tym miejscu polsko-niemiecka granica lądowa kończy się na brzegu Zatoki Pomorskiej (znak graniczny nr 923).

Długość granicy

Obecnie, wliczając jej przebieg na lądzie jak i na zbiornikach wodnych, wynosi ona 467 km długości.

Landy sąsiadujące z Polską

  • Meklemburgia-Pomorze Przednie
  • Brandenburgia
  • Saksonia

Województwa sąsiadujące z Niemcami

  • Zachodniopomorskie
  • Lubuskie
  • Dolnośląskie

Kształtowanie się obecnej granicy

Wielka trójka arbitralnie ustanawiając w Jałcie powojenny podział Europy (w Poczdamie nastąpiły tylko pewne korekty i uzupełnienia postanowień jałtańskich) przychyliła się do żądań Stalina utrzymania przez ZSRR jego zdobyczy terytorialnych powziętych kosztem Polski w wyniku ataku z 17 września 1939 doprecyzowanych 28 września 1939 w porozumieniu z Niemcami zwanym drugim paktem Ribbentrop-Mołotow. W ich wyniku zagarnięta w 1939 Zachodnia Ukraina z Lwowem i Stanisławowem, Zachodnia Białoruś z Brześciem nad Bugiem,

Baranowiczami i Grodnem oraz Wileńszczyzna pozostała w rękach ZSRR, a granicę pomiędzy Polską a ZSRR ustanowiono na zaproponowanej ćwierć wieku wcześniej linii demarkacyjnej rozdziału wojsk sowieckich i polskich w 1920 zwanej linią Curzona. Jako rodzaj „rekompensaty” zdecydowano przyznać Polsce terytoria leżące przed II wojną światową w granicach Niemiec, tzn. część Prus Wschodnich – Warmię i Mazury (Olsztyn i Elbląg) oraz Pomorze – ze Szczecinem i Gdańskiem na północy, ziemię lubuską oraz Śląsk – Górny i Dolny z Gliwicami, Opolem i Wrocławiem. Koncepcja tak ustanowionej granicy opierała się m.in. na dążeniu do maksymalnego skrócenia linii granicznej polsko-niemieckiej. Argument ten był często później przedstawiany na porównanie do przebiegu granic Polski sprzed 1939 roku, kiedy Niemcy „obejmowały” Polskę z praktycznie trzech stron i zdolne były wprowadzić swe wojska we wrześniu 1939 ze wszystkich tych kierunków. Przebieg nowej granicy nie był do końca ściśle ustalony, szczególnie na odcinku północnym (istniało kilka wariantów przebiegu granicy przez Puszczę Wkrzańską i Zalew Szczeciński). Szczecin jako całość (bez podziału między Niemcy a Polskę) został przyznany Polsce dopiero po konferencji poczdamskiej, tj. 4 października 1945. Skrawek lądu na wyspie Uznam z ujęciem wody pitnej dla Świnoujścia Polska uzyskała od NRD latem 1951, a ostatnie ustalenia graniczne w obrębie Frankfurtu nad Odrą dokonane zostały we wrześniu 1951.

Decyzja wielkiej trójki skutkowała także tym, że Polacy zamieszkali na Kresach Wschodnich musieli – chcąc żyć w państwie polskim – pozostawić swoje ziemie i przenieść się wraz ze wszystkim, co im się udało zabrać ze sobą, na zachód. Równocześnie zamieszkali na terytoriach przyznanych Polsce obywatele niemieccy zmuszeni zostali do wyprowadzki na zachód, poza granicę na Odrze i Nysie; proces ten odbywał się często bez zachowania dostatecznych standardów i w niemieckiej nomenklaturze nazywany jest Vertreibung („wypędzeniem”).

Jednocześnie z operacją przemieszczania Niemców w głąb Niemiec i Polaków z Kresów do nowych województw zachodnich i północnych (nazywanych w polskiej powojennej propagandzie „Ziemiami Odzyskanymi”) przeprowadzane były operacje przymusowego rozpraszania na Ziemiach Zachodnich mieszkającej w Bieszczadach i wschodniej Małopolsce ludności ukraińskiej i łemkowskiej w ramach Akcji „Wisła”.

Pierwszym formalnym potwierdzeniem międzypaństwowym ustalającym przebieg granicy na Odrze i Nysie był układ zgorzelecki z 6 lipca 1950 zawarty między PRL i NRD. Dalsze zabiegi o uznanie międzynarodowe tej granicy napotykały na liczne opory zarówno w samych Niemczech, których straty terytorialne w wyniku wywołanej i przegranej II wojny światowej były – wobec zaistnienia tej granicy – znaczne, jak i w niektórych innych krajach zachodnich, które w okresie zimnej wojny stosowały różne taktyczne zagrania używając jako karty przetargowej m.in. sprawę uznania granicy na Odrze i Nysie. Ostatecznie do ratyfikacji układu granicznego pomiędzy Polską a Niemcami doszło dopiero blisko pół wieku po zakończeniu wojny, dwa lata po upadku Muru Berlińskiego i rok po zjednoczeniu Niemiec, podczas posiedzenia Bundestagu 16 grudnia 1991. Decyzja niemieckiego parlamentu uprawomocniła się i weszła w życie miesiąc później – 16 stycznia 1992.

Historia

Historyczne przebiegi granicy

Dzisiejsza granica pomiędzy Polską a Niemcami jest podobna do granicy zachodniej Polski pierwszych Piastów. W okresie panowania Bolesława Chrobrego do Polski zostały przyłączone Łużyce (tj. współczesne Łużyce Dolne) i Milsko. Granica Polski rozciągała się wtedy aż do granic Łaby skręcając koło Lubusza na północny wschód do Odry. Górny odcinek granicy był podobny do dzisiejszej. W latach 1121-1122 Bolesław Krzywousty zhołdował Pomorze Zachodnie, czyniąc tamtejszego księcia Warcisława I swoim lennikiem. Książę pomorski zobowiązywał się do uznania zwierzchnictwa Polski nad Pomorzem, płacenia rocznego trybutu w wysokości 500 grzywien srebra oraz niesienia pomocy wojskowej na żądanie polskiego władcy. Złamany zacięty opór Pomorzan umożliwił Bolesławowi dalsze podboje. Wojowie Krzywoustego przekroczyli linię Odry, docierając prawdopodobnie do Rugii w 1123 roku.

Po śmierci Krzywoustego, w wyniku osłabienia państwa w czasach rozbicia dzielnicowego, Polska utraciła senioralną zwierzchność nad księstwami Pomorza Zachodniego. Zapanowała tam dynastia Gryfitów, gdzie od 1493 roku sukcesję po nich zapewnili sobie Hohenzollernowie. W XVI wieku istniała jeszcze szansa na odzyskanie tej prowincji, lecz ją zaprzepaszczono.

Śląsk oderwał się krótko po zakończeniu rozbicia dzielnicowego, gdy w latach 1327−31 Jan Luksemburski zhołdował większość księstw śląskich. W drugim zjeździe w Wyszehradzie, Kazimierz III Wielki zrzekł się praw do Śląska. Uzyskał za to ziemię wieluńską, Drahim, ziemię wałecką, ziemię żywiecką oraz, przejściowo, Kluczbork.

Pas ziemi między tymi dwiema krainami − Ziemia Lubuska − została utracona przez Bolesława Rogatkę na rzecz Brandenburii w 1250 roku na poczet spłaty jego długów wobec najemnych rycerzy. Książęta piastowscy przyjęli język niemiecki i niemieckie zwyczaje a terytorium Nowej Marchii, ustalił zachodnią granice Wielkopolski.

Od czasów Kazimierza Wielkiego, granica z Rzeszą Niemiecką nie zmieniała się w większym stopniu do 1772 roku, tj. do czasów rozbiorów.

Granice I Rzeczypospolitej z okresu XVIII wieku były punktem wyjścia dla ustalenia polsko-niemieckiej granicy po I wojnie światowej, z wyjątkiem zamieszkanych przez Polaków terenów Górnego Śląska oraz Warmii i Mazur, gdzie przeprowadzono plebiscyty.

Granica polsko-niemiecka w okresie międzywojennym

Granica po I wojnie światowej została ukształtowana w oparciu o

  • działania zbrojne powstania wielkopolskiego i powstań śląskich
  • plebiscyty, które odbyły się na Górnym Śląsku i w Prusach Wschodnich
  • arbitraż państw Ententy

Polska otrzymała:

  • 1/3 Górnego Śląska
  • terytorium Wielkopolski bez Międzyrzecza, Wałcza, Piły i Złotowa
  • pas ziemi do morza, który w stosunku do I Rzeczypospolitej został uszczuplony o przeszło 40% – Polska nie uzyskała m.in. Gdańska i Bytowa.
  • granica z Prusami Wschodnimi była podobna do granicy z Prusami Książęcymi. Niemcy utrzymali panowanie nad Warmią, która w czasach I Rzeczypospolitej należała do Polski.

Polska do 1939 roku była otoczona z trzech stron terytorium niemieckim. Granica ta była bardzo długa (ponad 1912 km długości) i nie była oparta o granicę naturalną. Nieliczne, acz pozbawione znaczenia strategicznego, wyjątki stanowiły rzeki: Wisła od okolic Kwidzyna do Białej Góry, Noteć od Ujścia k/Piły do okolic Krzyża Wlkp., Prosna od okolic Kuźnicy Żytniowskiej do okolic Chróścina, Liswarta od okolic Starokrzepic do okolic Węglowic i Odra od okolic Raciborza do Olzy.

Granica pomiędzy Polską a NRD

Granica Polski i Niemieckiej Republiki Demokratycznej istniała od 1949 roku do zjednoczenia Niemiec, tj. do 3 października 1990 roku.

Korekty granicy

1945

Granica z Radziecką Strefą Okupacyjną w Niemczech ustanowiona na konferencji poczdamskiej miała w wielu miejscach absurdalny przebieg. Dlatego jeszcze w 1945 r. dokonano szeregu korekt.

Pierwotnie miejscowości Rieth i Altwarp miały być polskie. Podczas rozmów prowadzonych 20 i 21 września 1945 w Greifswaldzie i Schwerinie z inicjatywy polskiej miejscowości te przeszły na rzecz strony niemieckiej w zamian za Stolec i Buk. Polsce przyznano także w całości miejscowości Bobolin, Barnisław, Rosówek, Pargowo oraz drogę Stobno – Kołbaskowo.

1949

Cztery lata później dokonano regulacji granicy na wysokości skrzyżowania i drogi Linki – Neu Lienken – Buk (od ob. znaków granicznych nr 802 do nr 823). Do 1949 r. przebieg ówczesnej granicy na tym odcinku był inny. Całe skrzyżowanie () w Nowych Linkach należało wówczas do Polski, po 1949 przeszło na stronę NRD, w zamian przyłączono do Polski wąski pas ziemi leżący bezpośrednio po zachodniej stronie drogi z Nowych Linek do Buku. Przebieg granicy uzyskał w ten sposób kształt wygiętego kolana. Ta regulacja wymogła na stronie polskiej wybudowanie na tym odcinku nowej drogi do Buku (), która dostosowana jest do nowego kształtu granicy.

1951

W styczniu 1951 r. opracowano akt o wykonaniu wytyczenia w terenie granicy między Polską i NRD potwierdzając objęcie przez polską administrację wysp między Odrą Zachodnią i Regalicą (Międzyodrze) na południe od Gryfina. Teren ten przyznany został Polsce już podczas konferencji poczdamskiej, jednak nie został do tego czasu objęty przez Polskę. Po zatwierdzeniu granicy w 1945 roku Świnoujście straciło dostęp do wody pitnej (przez sześć lat sprowadzano wodę zza granicy), teraz dokonano korekty granicy na wyspie Uznam. Dopiero 27 listopada 1950 r. rząd NRD wyraził zgodę na przekazanie Polsce ujęcia wody, położonego przy jeziorze Wolgastsee i wytyczeniu tam na nowo granicy. W czerwcu 1951 roku włączono do Polski obszar o powierzchni 76,5 ha wraz ze stacją uzdatniania wody, tworząc wysunięty w obszar niemiecki charakterystyczny cypel (tzw. Worek ). W zamian Niemcom przyznano podobny obszar między ujęciem wody a Zatoką Pomorską.

1989

W dniu 22 maja 1989 roku, po trwającym cztery lata konflikcie, dokonano rozgraniczenia wód terytorialnych pomiędzy Polską a NRD.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu