Getto warszawskie [historia i autorzy]

Getto warszawskie – getto dla ludności żydowskiej w Warszawie utworzone przez okupacyjne władze niemieckie w czasach II wojny światowej.

Spis treści

Powstanie getta

Pierwsze mury wokół „dzielnicy żydowskiej” w Warszawie zaczęto wznosić już 1 kwietnia 1940. Oficjalnie getto zostało utworzone przez niemieckie władze okupacyjne dopiero 2 października 1940. W tym dniu gubernator dystryktu warszawskiego, Ludwig Fischer, podpisał zarządzenie wraz z załącznikiem, wymieniającym ulice graniczne dzielnicy żydowskiej. Getto zostało zamknięte 16 listopada 1940 roku.

Od 1940 nadzór nad gettem sprawował jego główny organizator, SA-Standartenführer Waldemar Schön. W maju 1941 na stanowisku komisarza do spraw dzielnicy żydowskiej zastąpił go Heinz Auerswald.

Podstawą prawną było Rozporządzenie o dzielnicy żydowskiej w Warschau z dnia 19 kwietnia 1941 roku, wydane przez gubernatora Generalnego Gubernatorstwa Hansa Franka na podstawie par. 5 ust. 1 dekretu Führera i Kanclerza Rzeszy Niemieckiej z dnia 12 października 1939 roku.

Warszawa w 1941 roku oplakatowana została dwujęzycznymi ostrzeżeniami przed ewentualnym zarażeniem się od wędrujących Żydów tyfusem plamistym. Obwieszczenia tej treści sygnowane były podpisem gubernatora dystryktu warszawskiego, Ludwiga Fischera. Na ulicach Warszawy pojawiły się również tablice informujące o zakazach wkraczania na tereny zamieszkiwane przez ludność żydowską z powodu zagrożenia infekcją.

Przewodniczącym Rady Żydowskiej (Judenratu) w getcie warszawskim był Adam Czerniaków, a po jego samobójstwie 23 lipca 1942 – Marek Lichtenbaum.

Teren getta w Warszawie

Getto powstało na wydzielonym, odgrodzonym murem od reszty miasta na terenie o powierzchni ok. 3 km², który już przed wojną był w większości zamieszkany przez ludność żydowską (tzw. dzielnica północna). Granice getta w pierwszym okresie przebiegały ulicami: Wielką (obecnie w tym miejscu znajduje się Pałac Kultury i Nauki), Bagno, pl. Grzybowski, Rynkową, Zimną, Elektoralną, pl. Bankowy, Tłomackie (obecnie odcinek al. „Solidarności”), Przejazd, Ogród Krasińskich, Freta, Sapieżyńską, Konwiktorską, Stawki, Okopową, Towarową, Srebrną i Złotą. Z getta wyłączono m.in. Sądy Grodzkie na Lesznie, obszar tzw. enklawy ewangelickiej ze Szpitalem Ewangelickim oraz magazyny browaru Haberbusch i Schiele przy ulicy Ceglanej. Granice getta podlegały później wielokrotnym korektom, przy czym powierzchnia terenów wyłączonych była znacznie większa, niż terenów włączonych do getta. W listopadzie 1940 na jego granicach funkcjonowały 22 bramy. W kwietniu 1941 ich liczba wynosiła już tylko 14, co było wynikiem realizowanej przez Niemców polityki izolowania dzielnicy żydowskiej.

Siedziba Judenratu znajdowała się w przedwojennej siedzibie Gminy Żydowskiej przy ulicy Grzybowskiej 26/28.

Po wyłączeniu z getta w grudniu 1941 obszaru pomiędzy ulicami Wronią i Żelazną, dzielnica żydowska podzieliła się na tzw. duże getto (część północna) i małe getto (część południowa). Jedynym ich połączeniem stał się wąski przesmyk skrzyżowania Żelaznej z Chłodną. W styczniu 1942 duże i małe getto połączył tutaj drewniany wiadukt nad ulicą Chłodną, zbudowany równolegle do Żelaznej. Wysoka na dwa piętra konstrukcja, do której z każdej strony prowadziły pięćdziesięciostopniowe schody, była największą z czterech pieszych przepraw mostowych, jakie powstały na terenie getta. Żydzi nazwali to przejście „Mostem Westchnień”.

Ruch kołowy pomiędzy dużym a małym gettem odbywał się wąskim pasem wschodniej jezdni ulicy Żelaznej. Komunikację na skrzyżowaniu z Chłodną regulowały dwie, otwierane przemiennie, bramy. Miejsce to, ze względu na wielki ruch i ciasnotę wąskiego przesmyku nazywano „Dardanelami” lub (ze względu na bestialstwo wart niemieckich i SS-manów z narożnej Nordwache) „Scyllą i Charybdą”.

Warunki życia w getcie

W styczniu 1941 roku w getcie znajdowało się ok. 400 tys. Żydów. Maksymalną liczbę ludności – ok. 460 tys. – getto osiągnęło w marcu 1941. W getcie panowały bardzo ciężkie warunki życia oraz terror. Gęstość zaludnienia sięgała 146 tys. osób na 1 km²; na jedną izbę w mieszkaniach getta warszawskiego przypadały średnio ok. 3 osoby. Przydział żywności na osobę wynosił ok. 180 kalorii dziennie.

Od jesieni 1940 do lipca 1942 z głodu i chorób w getcie zmarło ok. 92 tys. Żydów.

Czarną sławą zapisała się ulica Karmelicka o niezwykłym natężeniu ruchu pieszego i kołowego, nazywana przez mieszkańców getta „Gibraltarem” lub „Wąwozem Śmierci”. Tędy codziennie przemieszczały się samochody SS do znajdującego się na terenie getta więzienia na Pawiaku i z Pawiaka do siedziby Gestapo w alei Szucha. Tu Niemcy maltretowali przechodzących Żydów, a nawet strzelali do nich na oślep.

Dnia 15 października 1941 roku gubernator Hans Frank wydał w Warszawie rozporządzenie o karze śmierci dla Żydów opuszczających getto oraz dla Polaków udzielających im pomocy. Było to tzw. trzecie rozporządzenie o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie i odwoływało się do dekretu Hitlera z 12 października 1939 roku. W art. I p.4b karze śmierci podlegali zarówno Żydzi opuszczający teren getta, jak również osoby pomagające uciekinierom oraz ich ukrywające. Karze śmierci podlegały także osoby zachęcające do takich aktów, a czyn usiłowany karany był tak samo, jak dokonany.

Akcje likwidacyjne

Pierwszą wielką akcję likwidacyjną getta rozpoczęto 22 lipca 1942. Do 21 września 1942 do obozu zagłady w Treblince wywieziono ok. 300 tys. (ok. 80%) mieszkańców getta, których następnie zamordowano.

Miejscem koncentracji Żydów był Umschlagplatz (niem. plac przeładunkowy, służący pierwotnie do przeładowywania towarów przywożonych ze strony „aryjskiej”, tutaj przebiegała również granica celna getta), znajdujący się przy ulicy Stawki u zbiegu z Dziką.

Przeciwko wywózkom Żydów z warszawskiego getta zaprotestowała polska organizacja katolicka Front Odrodzenia Polski, będący kontynuacją przedwojennej Akcji Katolickiej, której przewodniczącą była polska pisarka Zofia Kossak-Szczucka. 11 sierpnia 1942 roku opublikowała ona konspiracyjnie protest zwany Protestem Zofii Kossak-Szczuckiej, w którym wyraziła niezgodę polskich środowisk katolickich na łamanie praw człowieka.

Po zakończeniu wielkiej akcji likwidacyjnej teren dotychczasowego getta na południe od Leszna, z wyjątkiem szopu (zakładu produkującego na rzecz Niemiec) Waltera C. Toebbensa przy ulicy Prostej, został włączony do „aryjskiej” części Warszawy. Na północ od ul. Leszno przeplatały się ze sobą tzw. tereny dzikie (gdzie nikt nie mógł mieszkać i poruszać się) oraz porozrzucane tereny getta szczątkowego – oddzielone od siebie kwartały budynków, w których mogli zamieszkać pozostali jeszcze w Warszawie Żydzi (było ich około 50-65 tysięcy), pracujący w szopach (szop Hallmanna, szop Hoffmana, szop Oschmann-Leszczyński, szop Roehricha, szop szczotkarzy, szop Fritza Schultza, szop Karla Georga Schultza, szop Schillinga, szop Toebbensa, garbarnia Weiglego).

Do kolejnej akcji wysiedleńczej doszło w dniach 18–22 stycznia 1943 na rozkaz Heinricha Himmlera, który w dniu 9 stycznia 1943 dokonał osobistej inspekcji terenów getta. Wywieziono wtedy do Treblinki i zamordowano ok. 6–7 tysięcy osób. Styczniowa akcja doprowadziła do pierwszego oporu w getcie, kiedy to grupa bojowców pod dowództwem Mordechaja Anielewicza wmieszała się w kolumnę Żydów prowadzonych na Umschlagplatz i na rogu ulic Zamenhofa i Niskiej zaatakowała niemieckich konwojentów.

Powstanie w getcie i jego zniszczenie

O 6.00 rano 19 kwietnia 1943 oddziały niemieckie dowodzone przez szefa warszawskiej SS i policji płk. Ferdynanda von Sammern-Frankenegga wkroczyły na teren getta z dwóch kierunków: Nalewkami i od skrzyżowania ul. Gęsiej z Zamenhofa. Celem akcji było dokonanie ostatecznej likwidacji getta. Wybuchło powstanie. Żydzi stawili niespodziewanie silny opór, zmuszając niemieckie oddziały do wycofania się. Tego samego dnia dowództwo sił niemieckich objął gen. SS Jürgen Stroop. Grossaktion zakończyła się 16 maja o godzinie 20:15. Dla efektu propagandowego postanowiono zakończyć walki wysadzeniem w powietrze Wielkiej Synagogi przy ulicy Tłomackie; dokonał tego osobiście Jürgen Stroop.

Po upadku powstania nastąpiła ostateczna eksterminacja mieszkańców getta i jego zniszczenie, nadzorowane przez generała Stroopa. Na terenie „pustyni kamienno-ceglanej”, w którą Niemcy zmienili dzielnicę, przeprowadzane były masowe egzekucje mieszkańców Warszawy (polskich więźniów politycznych oraz Żydów schwytanych po „aryjskiej stronie”). Ponadto od lata 1943 w okolicach ulicy Gęsiej zaczął funkcjonować niemiecki obóz koncentracyjny – tzw. Konzentrationslager Warschau.

Znane osoby przetrzymywane w getcie

  • Maria Ajzensztadt – piosenkarka
  • Julian Ajzner – lekarz chirurg
  • Mordechaj Anielewicz – jeden z dowódców powstania w getcie warszawskim z ramienia ŻOB
  • Dawid Moryc Apfelbaum – jeden z dowódców powstania w getcie warszawskim z ramienia ŻZW
  • Emil Apfelbaum – lekarz internista i kardiolog
  • Rachela Auerbach – pisarka, historyk, tłumaczka
  • Majer Bałaban – historyk
  • Debora Baran – uczestniczka powstania w getcie warszawskim
  • Janina Bauman – pisarka, autorka książki „Zima o poranku. Opowieść dziewczynki z warszawskiego getta”.
  • Leo Belmont – (Leopold Blumental) pisarz, esperantysta
  • Zygmunt Białostocki – kompozytor, skomponował wiele przedwojennych przebojów,w tym tango Rebeka
  • Menachem Bigelman – uczestnik powstania w getcie warszawskim
  • Halina Birenbaum – pisarka, poetka
  • Adina Blady-Szwajger – lekarz pediatra
  • Abrasza Blum – działacz socjalistyczny
  • Diana Blumenfeld – aktorka
  • Luba Blum-Bielicka – pielęgniarka, odznaczona Medalem Florence Nightingale przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż
  • Anna Braude-Hellerowa – lekarz-pediatra, działaczka społeczno-polityczna, lekarz naczelna Szpitala Dziecięcego im. Bersohnów i Baumanów w Warszawie, dama Orderu Virtuti Militari.
  • Mieczysław Braun – poeta i adwokat
  • Paula Braun – piosenkarka
  • Ludwik Eliasz Bregman – lekarz neurolog
  • Szmuel Bresław – publicysta i redaktor
  • Aron Cajtlin – poeta, tłumacz, dramatopisarz i krytyk literacki
  • Hilel Cajtlin – myśliciel i pisarz konserwatywno – religijny
  • Elchanan Cajtlin – dziennikarz i poeta
  • Icchak Cukierman – dowódca oddziałów żydowskich w powstaniu warszawskim
  • Adam Czerniaków – polityk, działacz gospodarczy, oświatowy i społeczny, prezes Judenratu
  • Felicja Czerniaków – pedagog i doktor filozofii
  • Janina David – angielska pisarka
  • Abraham Cwi Dawidowicz – kompozytor
  • Marek Edelman – jeden z przywódców powstania w getcie warszawskim z ramienia ŻOB
  • Ignacy Falk – polityk Bundu
  • Jehuda Feldwurm – pisarz, publicysta, działacz PPR
  • Elżbieta Ficowska – działaczka, pedagog, autorka książek dla dzieci
  • Salo Fiszgrund – polityk Bundu
  • Edward Fondamiński – inżynier i polityk, uczestnik powstania w getcie warszawskim
  • Paweł Frenkel – jeden z dowódców powstania w getcie warszawskim z ramienia ŻZW
  • Masza Glajtman-Putermilch – uczestniczka powstania w getcie warszawskim
  • Eliezer Geller – uczestnik powstania w getcie warszawskim
  • Bronisław Geremek – historyk, mediewista, polityk, minister spraw zagranicznych RP w latach 1997−2000
  • Andrzej Goldfeder – pianista
  • Stefan Grajek – uczestnik powstania w getcie warszawskim
  • Wiera Gran – piosenkarka
  • Józef Grynblatt – uczestnik powstania w getcie warszawskim
  • Israel Gutman – izraelski historyk, dyrektor Ośrodka Badawczo-Naukowego Yad Vashem
  • Abe Gutnajer – marszand i antykwariusz
  • Ludwik Hirszfeld – lekarz, bakteriolog i immunolog
  • Jerzy Jurandot – znany autor piosenek i tekstów kabaretowych; po wojnie dyrektor teatru „Syrena”
  • Icchak Kacenelson – poeta, dramaturg, tłumacz i pedagog
  • Jakub Kagan – kompozytor przedwojennych szlagierów
  • Szymon Kataszek – kompozytor i muzyk, skomponował wiele przedwojennych szlagierów
  • Menachem Kipnis – popularyzator i znawca muzyki żydowskiej, dziennikarz, fotografik
  • Michał Klepfisz – działacz sportowej organizacji żydowskiej Morgenstern, inżynier, uczestnik powstania w getcie warszawskim
  • Janusz Korczak – pisarz i pedagog
  • Roman Kramsztyk – malarz i grafik
  • Jan Dawid Landau – uczestnik powstania w getcie warszawskim
  • Szmul Lehman – zbiercz i badacz folkloru żydowskiego
  • Józef Lewartowski – działacz socjalistyczny
  • Izrael Lichtensztejn – działacz społeczny i pedagog
  • Pola Lifszyc – działaczka Socjalistiszer Kinder-Farband
  • Cywia Lubetkin – autorka wspomnień, uczestniczka powstania w getcie warszawskim
  • Henryk Makower – lekarz, mikrobiolog
  • Marian Małowist – światowej sławy historyk
  • Paweł Lew Marek – działacz anarchistyczny
  • Antoni Marianowicz – pisarz, satyryk
  • Stefan Marody – dziennikarz
  • Helena Merenholc – psycholog dziecięcy, pedagog, reżyser radiowy
  • Marian Neuteich – muzyk i kompozytor
  • Alfred Nossig – rzeźbiarz, pisarz, publicysta, działacz polityczny, zabity pod zarzutem kolaboracji
  • Maurycy Orzech – polityk, jeden z liderów Bundu
  • Boruch Pelc – organizator ruchu oporu w getcie
  • Szymon Pullman – dyrygent
  • Marcel Reich-Ranicki – niemiecki krytyk literacki
  • Emanuel Ringelblum – historyk
  • Aleksander Ritterman – hotelarz
  • Leon Rodal – dziennikarz, działacz rewizjonistyczny
  • Zofia Rosenblum-Szymańska – lekarz pediatra, neuropsychiatra i psycholog dziecięcy
  • Gela Seksztajn – malarka
  • Gerszon Sirota- chazan, nadkantor Wielkiej Synagogi w Warszawie, tenor dramatyczny.
  • Jakub Smakowski – uczestnik powstania w getcie warszawskim
  • Herman Solnik – syjonista kaliski
  • Wilhelm Sowiński (właśc. Wilhelm Szenwic) – lekarz ginekolog-położnik, profesor Akademii Medycznej w Warszawie, ordynator w Szpitalu na Czystem, po wojnie pierwszy ordynator Szpitala na Karowej
  • Kelman Szapiro – cadyk, rabin Piaseczna i ostatni rabin w getcie warszawskim
  • Józef Andrzej Szeryński – funkcjonariusz policji, w getcie nadkomisarz Żydowskiej Służby Porządkowej
  • Władysław Szlengel – poeta
  • Władysław Szpilman – kompozytor i pianista
  • Szymon Tenenbaum – entomolog
  • Adolf Truskier – były senator II RP
  • Jonas Turkow – aktor i dokumentalista
  • Ryszard Walewski – komunista, lekarz, uczestnik powstania w getcie warszawskim
  • Władysław Wajntraub – malarz, grafik, scenograf teatralny, krytyk sztuki
  • Miriam Wattenberg – autorka pamiętników
  • Dawid Wdowiński – neurolog i psychoanalityk
  • Arie Wilner ps. Jurek – poeta, przedstawiciel ŻOB przy AK
  • Andrzej Włast – poeta i tekściarz
  • Sabina Wójcikiewicz – modelka
  • Romana Zamenhof – farmaceutka
  • Wanda Zamenhof-Zaleska lekarz-okulista
  • Zofia Zamenhof – lekarz pediatra i internista
  • Juliusz Zweibaum – histolog, prof. Uniwersytetu Warszawskiego i Akademii Medycznej, członek PAN, założyciel i dziekan tajnego Wydziału Lekarskiego w getcie warszawskim (tzw. „Kursów Zweibauma”)
  • Michał Znicz – aktor
  • Natalia Zylberlast-Zand – lekarz-neurolog
  • Krystyna Żywulska – pisarka, felietonistka, autorka tekstów piosenek i graficzka

Najważniejsze pomniki i upamiętnienia warszawskiego getta

  • Bunkier Anielewicza
  • Fragmenty murów getta
  • Pomnik ewakuacji bojowników getta warszawskiego
  • Pomniki granic getta
  • Pomnik Bohaterów Getta
  • Pomnik Umschlagplatz
  • Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków
  • Trakt Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów
  • Walki żołnierzy żydowskich i żołnierzy polskich różnych ugrupowań zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic po 1945 "GETTO 20 IV–10 V 1943" i po 1990 "GETTO WARSZAWSKIE 19 IV–8 V 1943"
  • Kamienie z napisami Warszawa oraz Męczennikom getta warszawskiego − fragment składającego się z ok. 17 tys. kamieni kompleksu pomnikowego na terenie byłego niemieckiego obozu zagłady w Treblince

  • Josef Blösche
  • „Rozmowy z katem” – książka Kazimierza Moczarskiego
  • Kategoria:Getta żydowskie w okupowanej Polsce

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu