Geografia Litwy [historia i autorzy]

Litwa jest niewielkim państwem leżącym w Europie Północnej. Ten niewielki kraj cechuje się nizinnym krajobrazem, umiarkowanym klimatem i dużą ilością jezior. Litwa należy do Unii Europejskiej, a przed rokiem 1990 stanowiła część dawnego ZSRR.

Spis treści

Powierzchnia, położenie i granice

Powierzchnia

Powierzchnia – 65 300 km² 120 miejsce na świecie, powierzchnia tego kraju odpowiada 1/5 powierzchni Polski.

1,35% stanowią wody śródlądowe.

Położenie

Litwa jest krajem położonym pod względem geograficznym w Europie Środkowej (natomiast przez ONZ jest zaliczana do państw Europy Północnej), na południowo-wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Na terenie Litwy znajduje się geograficzny środek Europy, umiejscowiony 26 kilometrów na północ od Wilna. Ustalili to naukowcy z Francuskiego Instytutu Geograficznego w 1989 roku. Posiadaniem geograficznego środka Europy na własnym terenie chwalą się też inne państwa europejskie, m.in. Polska.

Granice

  • Całkowita granica
    • nie wliczając wód terytorialnych: 1732 km
    • wliczając wody terytorialne: 1761 km
  • Długość wybrzeża: 90 km
  • Całkowita granica lądowa: 1642 km
    • Długość granic z sąsiadującymi państwami:
      • Białoruś: 677 km
      • Łotwa: 576 km
      • Polska: 104 km
      • Rosja: 273 km

Warunki naturalne

Ukształtowanie poziome

Linia brzegowa Litwy jest bardzo słabo urozmaicona. Na większości niemal stukilometrowej linii brzegowej, wybrzeże jest wyrównane i płaskie. Jedynie na południu, przy granicy z Rosją (obwód kaliningradzki), brzeg morski urozmaicają niewielkie, płytkie zatoki. W niewielkiej odległości od zwartego obszaru lądowego, równolegle do wybrzeża ciągnie się Mierzeja Kurońska, oddzielona od lądu Zalewem Kurońskim. Niemal na całej długości litewskie wybrzeże jest płaskie i ma postać plaż. Na Mierzei Kurońskiej występują ponadto wydmy w postaci wałów.

Budowa geologiczna

Litwa leży w obrębie obniżenia perybałtyckiego, wyniesienia mazursko-pomorskiego i siodła litewskiego. Obszary te wchodzą w skład platformy wschodnioeuropejskiej, zbudowanej z krystalicznych i metamorficznych skał pochodzących z prekambru. Skały te przykrywają młodsze osady. W plejstocenie obszar dzisiejszej Litwy podlegał kilkakrotnym zlodowaceniom. Wynikiem działalności lodowcowej są m.in. moreny i głazy narzutowe. W dolinach rzecznych miejscami występują osady pochodzące sprzed plejstocenu, gdzie dominuje rzeźba fluwialna. Najmłodsze osady, które są wynikiem akumulacyjnej działalności lodowca, to piaski, gliny, żwiry oraz torf. Starsze skały osadowe, które przykrywają utwory prekambryjskie to głównie wapienie i dolomity.

Rzeźba

Ukształtowanie powierzchni nizinne, o rzeźbie polodowcowej, średnia wysokość 99 m n.p.m., najwyższe wzniesienie Aukštojo kalnas (Wysoka Góra) 293,84 m n.p.m., na Wyżynie Miednickiej. Wybrzeże morskie jest przeważnie niskie i wyrównane, wnętrze kraju zaś nizinne z licznymi formami polodowcowymi. Większa część powierzchni Litwy znalazła się w zasięgu zlodowacenia wałdajskiego. Przeważają równiny moreny dennej, pojeziorno-lodowcowe i sandrowe z wydmami śródlądowymi. W zachodniej części Wysoczyzna Żmudzka (wysokość do 234 m), na południowym wschodzie (na pograniczu z Białorusią) Pojezierze Litewskie (Wileńskie) rozdzielone dolinami Niemna i jego dopływu Wilii na 3 oddzielne wzniesienia, Sudawskie, Dzukijskie i Auksztockie. Wąski pas pobrzeża nad Zalewem Kurońskim, odgrodzony od Morza Bałtyckiego Mierzeją Kurońską z wielkimi wałami wydm, na południu delta Niemna.

Klimat

Litwa leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego, a jego odmianą jest klimat przejściowy między morskim nad wybrzeżem bałtyckim i o wzrastających ku wschodowi cechach kontynentalnych. Charakterystyczną cechą klimatu Litwy są silne wiatry i szybkie zmiany pogody. Na większości obszarów kraju okres wegetacyjny trwa poniżej 180 dni.

Temperatura

Średnia temperatura w styczniu od −7 °C na wschodzie do 0 °C na wybrzeżu, w lipcu ok. 17–18 °C. Najniższą temperaturę: −42,9 °C, odnotowano 1 lutego 1956 w mieście Uciana, najwyższą: 37,5 °C, odnotowano 30 lipca 1994 roku w miejscowości Jeziorosy. Liczba dni upalnych jest niewielka, jednak związku z istnieniem klimatu przejściowego podobnie jak w Polsce, także i na Litwie odnotowuje się co najmniej 20 dni z temperaturami 30 °C i wyższymi. Jest to związane z napływem suchych, kontynentalnych mas powietrza z południowej części Rosji.

Opady

Opady występują głównie latem. Średnie roczne wartości wynoszą około 600-800 mm i więcej, szczególnie w zachodniej części Wysoczyzny Żmudzkiej. W okresie zimy opady występują głównie pod postacią śniegu, który zalega od 75 dni na Mierzei Kurońskiej do 110 dni na krańcach północno-wschodnich.

Rekordy temperatur

Rekordy temperatur w poszczególnych miesiącach (°C)
Miesiąc
Sty
Lut
Mar
Kwi
Maj
Cze
Lip
Sie
Wrz
Paź
Lis
Gru
Najwyższe temp.
+12,6
+16,5
+21,8
+28,8
+34
+35
+37,5
+36
+32
+26
+18
+15,6
Najniższe temp.
-40,5
-42,9
-37,5
-23,0
-6,8
-2,8
+0,9
-2,9
-6,3
-19,5
-23
-34

Wody

Rozwinięta gęsta sieć rzek (na 1 km² przypada 0,4 km rzeki) typu równinnego, wolno płynące, meandrujące o szerokich dolinach. Zasilane są przede wszystkim wodami ze stopionych śniegów, co jest przyczyną gwałtownego wzbierania stanów wód na wiosnę i występowaniem licznych powodzi. Największe rzeki to: Niemen – o długości całkowitej 937 km, natomiast w granicach Litwy 469 km, którego dorzecze zajmuje prawie 70% powierzchni terytorium Litwy – wraz z dopływami: Wilią, Niewiażą, Dubissą oraz górny bieg Windawy. Najdłuższą rzeką płynącą w całości na terytorium Litwy jest rzeka Święta, o długości 246 km. Na Litwie znajduje się łącznie ok. 6 tys. jezior, które zajmują ok. 914 km², czyli 1,4% powierzchni kraju. Najwięcej jezior znajduje się na Nizinie Wilejsko-Żejmiańskiej, głównie pochodzenia polodowcowego. Największe jezioro to Dryświaty (przy granicy z Białorusią), najgłębsze Tauroginie (maksymalna głębokość 60,5 m), najdłuższe (typu rynnowego) to Oświe (inna nazwa Jezioro Dubińskie) o długości 30 km.

Najdłuższe rzeki na Litwie

Według FAO na Litwie są 733 rzeki liczące ponad 10 km długości, które zajmują łącznie 32 601 ha (326,01 km²).

nazwa polska nazwa litewska długość całkowita, w km na obszarze Litwy, w km powierzchnia dorzecza, w km²
Niemen Nemunas 937 475 98 200
Wilia Neris 510 234 25 100
Windawa Venta 346 161 11 800
Szeszupa Šešupė 298 209 6100
Musza-Lelupaa Mūša-Lielupė 284 146 5 300b
Świętac Šventoji 246 246 6900
Niewiaża Nevėžis 209 209 6100
Mereczanka Merkys 203 190 4400
Minia Minija 202 202 3000
a Od źródeł Muszy do ujścia Lelupy
b Powierzchnia tylko dla samej rzeki Muszy
c Najdłuższa rzeka płynąca w całości na terytorium Litwy

Największe jeziora na Litwie

Według Statistikos Departamentas na Litwie jest 2830 jezior o powierzchni większej niż 0,5 ha, jeziora w sumie zajmują powierzchnię 880 km². Według FAO na Litwie jest 2827 jezior o łącznej powierzchni 87 359 ha (873,59 km²) z czego 1589 jest większych od 0,5 ha, zajmujących łącznie 24 434 ha (244,34 km²).

nazwa polska nazwa litewska powierzchnia, w hektarach głębokość, w metrach
Dryświaty Drūkšiai, Drūkšių ežeras 4479,0 33,3
Dzisna Dysnai, Dysnų ežeras 2439,4 6,0
Duś Dusia, Dusios ežeras 2334,2 31.7
Sarty Sartai, Sartų ežeras 1331,6 22,0
Łodzie Luodis, Luodžio ežeras 1320,0 16,5
Metele Metelys, Metelio ežeras 1292,0 15,0
Płotele Plateliai, Platelių ežeras 1209,6 46,6
Awiłajtis Avilys, Avilių ežeras 1209,0 13,5
Rakiewo Rėkyva, Rėkyvos ežeras 1150,9 7,0
Ałowsza Alaušas, Alaušo ežeras 1054,0 42,0

Gleby

Gleby które dominują na Litwie wykształciły się głównie na podłożu morenowym, a przeważającym typem gleb są gleby darniowo-bielicowe, które pokrywają 45% powierzchni kraju. Spore obszary bo 17% pokrywają gleby bielicowo-bagienne, które występują na wyżynach. Gleby darniowo-glejowe pokrywają 18% powierzchni Litwy i występują w centralnej części kraju. Niewielkie obszary zajmują rędziny – 7%, zaś najmniej jest madów.

Flora

Litwa należy do strefy lasów mieszanych (prowincja sarmacka i bałtycka) gdzie dominują sosny w 37% oraz brzozy 23% i świerki 19%. W mniejszych ilościach rośnie olcha. Obszary bagien i torfowisk zajmują obecnie 5% powierzchni kraju, tereny porośnięte roślinnością torfową szczególnie rozpowszechnione są na Wysoczyźnie Żmudzkiej. Na glebach żyźniejszych rosną lasy świerkowe ze świerkiem pospolitym z udziałem drzew liściastych lub dąbrowy z dębem szypułkowym Na południu kraju rosną lasy dębowo-grabowe, a lesistość kraju wynosi 26%.

Fauna

Litwa leży na granicy dwóch stref zoogeegraficznych. W kraju występują zarówno gatunki powszechne dla europejskich lasów, jak i gatunki obszarów chłodniejszych. W lasach żyją sarny, dziki i jelenie, czyli zwierzęta typowe dla środkowoeuropejskich lasów. Do drapieżników należą wilki i rysie. Zaś do chłodniejszej strefy tajgi krainy palearktycznej należą łosie. Do ptaków należą podobnie jak w Polskie gatunki rodzime jak i te migrujące. Na Litwie żyją bociany, żurawie i głuszce, a na wybrzeżu mewy. Liczne są także ryby ze względu na obecność dużej ilości wód powierzchniowych. Wymienić tu należy szczupaka, jesiotra i suma.

Obszary chronione

Na Litwie jest 5 parków narodowych – Auksztocki PN, Dzukijski PN, Żmudzki PN, Trocki Historyczny PN oraz PN Mierzei Kurońskiej, a także 30 rezerwatów przyrody (parków regionalnych, m.in. łabędzie pod ochroną na jeziorze Żuwinty).

Jako pierwszy założony został 29 marca 1974 roku Auksztocki Park Narodowy, noszący przed odzyskaniem przez Litwę niepodległości nazwę Parku Narodowego Litewskiej SRR. Jego powierzchnia wynosi ok. 30 tys. ha, ponad 60% obszaru parku zajmują lasy.

Obszary chronione na Litwie zajmują 11,5% powierzchni kraju. Działalność rekreacyjna i gospodarcza na obszarach chronionych jest regulowana. Na Litwie pod ochroną jest 386 zabytków przyrody (drzewa, źródła, kamienie itp.)

Krainy geograficzne

  • Pobrzeże Żmudzkie (Pajūrio žemuma)
  • Wysoczyzna Zachodniokurlandzka (Vakarų Kuršo aukštuma)
  • Pojezierze Żmudzkie zwane też Wysoczyzną Żmudzką (Žemaičių aukštuma)
  • Równina Zachodniożmudzka (Vakarų Žemaičių lyguma)
  • Wysoczyzna Zachodniożmudzka (Vakarų Žemaičių plynaukštė)
  • Wysoczyzna Środkowożmudzka (Žemaičių aukštuma)
  • Wysoczyzna Wschodniożmudzka (Rytų Žemaičių plynaukštė)
  • Równina Środkowej Windawy (Ventos vidurupio žemuma)
  • Nizina Semigalska zwana też Niziną Zemgalską (Žiemgalos lyguma)
  • Równina Muszy i Niemenka (Mūšos-Nemunėlio žemuma)
  • Nizina Środkowolitewska (Vidurio-Lietuvos žemuma, Lietuvos vidurio žemuma)
  • Równina Niewiaży (Nevėžio žemuma)
  • Równina Dolnoniemeńska (Nemuno žemupio lyguma)
  • Pojezierze Suwalskie (Sūduvos aukštuma)
  • Pojezierze Dzukijskie (Dzūkų aukštuma)
  • Pojezierze Auksztockie (Aukštaičių aukštuma)
  • Nizina Dajnawska (Dainavos lyguma)
  • Nizina Wilejsko-Żejmiańska (Žeimenos lyguma)
  • Równina Dzisny (Dysnos lyguma)
  • Pojezierze Święciańskie (Švenčionių aukštuma)
  • Garb Oszmiański (Ašmenos aukštuma)
  • Wysoczyzna Miednicka (Medininkų aukštuma)
  • Wysoczyzna Zachodnioauksztocka kraina istniejąca w oficjalnym polskim nazewnictwie geograficznym Litwy, nie funkcjonująca natomiast w literaturze litewskiej.
  • Pojezierze Wileńskie kraina geograficzna nieistniejąca w litewskim podziale fizycznogeograficznym, na którą składają się dwie krainy: Dzūkų aukštuma i Aukštaičių aukštuma
  • Nizina Południowo-Zachodnia (Pietryčių lyguma) kraina geograficzna nieistniejąca w polskim podziale fizycznogeograficznym, na którą składają się głównie Nizina Dajnawska i Nizina Wilejsko-Żejmiańska.

Bibliografia

  • Encyklopedia Geograficzna Świata: Europa. Wydawnictwo OPRES Kraków 1998 ISBN 83-85909-36-2

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu