Buddyzm tybetański [historia i autorzy]

Buddyzm tybetański (tyb. བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན།, Wylie. bod brgyud nang bstan; określany też jako lamaizm, choć nazwa ta bywa odbierana jako pejoratywna i jest merytorycznie niesłuszna) – odmiana buddyzmu, która jest główną religią Tybetu i jego regionów sąsiadujących (np. Bhutanu, Nepalu, Sikkimu i Ladakhu) od czasu ustanowienia jej jako religii państwowej przez króla Trisong Decena (Wylie. khri srong lde btsan) panującego w Tybecie w okresie od 755 do 797 r. oraz główną religią Mongolii i kilku republik autonomicznych Federacji Rosyjskiej (np. Buriacji, Tuwy i Kałmucji).

Spis treści

Pochodzenie

Buddyzm tybetański pochodzi z ostatniego rozwoju buddyzmu jaki docierał do regionów związanych z Tybetem z terenów, gdzie obecnie znajdują się Nepal, Indie, Pakistan, Afganistan, Chiny. Zawiera trzy jego główne nurty: hinajanę (Wylie. theg dman gyi bstan pa), mahajanę (Wylie. theg chen gyi bstan pa), wadżrajanę (Wylie. rdo rje theg pa’i bstan pa). Cechą charakterystyczną jest kultywowanie tantr wadżrajany. Przekazy hinajany istnieją obok przekazów mahajany w trzech zbiorach kanonu (sutr, vinaji, abhidharmy) zawartych w Kangjurze i Tengjurze. Przekazy wadżrajany zebrane są w ośmiu wielkich systemach i w innych pomniejszych jako szczególne metody mahajany. W buddyzmie tybetańskim istnieje również przekaz dzogczen, który obecny jest ponadto w tybetańskiej religii bön. Wadżrajana nie jest wyłącznie związana z buddyzmem tybetańskim, ale również z japońską tradycją shingon, a w średniowieczu istniała również na terenach Sri Lanki, Azji Centralnej, Indochin oraz Indonezji. Liczba praktykujących buddyzm tybetański jest obecnie trudna do ustalenia ze względu na sytuację Tybetańczyków w i poza ChRL oraz dotychczasowy rozwój buddyzmu tybetańskiego w krajach Zachodu i Dalekiego Wschodu.

Główne tradycje

W ramach buddyzmu tybetańskiego wyróżnia się cztery główne tradycje:

  • ningma (ningmapa, „starożytna tradycja”)
  • kagju (kagjupa) – na jej czele stoi karmapa
  • sakja (sakjapa) – na jej czele stoi Sakja Trizin (Wylie. sa skya khri ’dzin)
  • gelug (gelugpa) – na jej czele stoi Ganden Tripa (Wylie. dga’ ldan khri pa), a przynależy do niej dalajlama

Wyróżnia się też obok czterech głównych tradycji buddyzmu tybetańskiego dodatkowo piątą główną duchową tradycję Tybetu:

  • bön – to religia o korzeniach przedbuddyjskich, nie zaliczana do tradycji wywodzących się od Buddy Siakjamuniego, ale uznawana wraz z czterema tradycjami buddyzmu tybetańskiego za jedną z pięciu głównych duchowych tradycji Tybetu.

Buddyzm tybetański ma swoistą specyfikę wśród innych odłamów buddyzmu, m.in. ze względu na wzajemne historyczne współoddziaływania jego tradycji z religią bön.

Historia

Powstanie buddyzmu w wyniku „starożytnych przekazów” (ningma)

Powstanie i rozwój buddyzmu w Tybecie ściśle zbiega się z ostatnim etapem rozwoju buddyzmu na terenach, gdzie obecnie znajdują się Nepal, Indie, Pakistan i Afganistan, a ówcześnie znajdowały się królestwa indyjskie oraz Oddijana. Zainicjowany został za czasów panowania króla La Totori Nientsen (Wylie. lha tho tho ri gnyan btsan) około roku 173. Dokumenty historyczne opisują istnienie buddyzmu za czasów władcy imperium tybetańskiego Songcena Gampo, który umarł w 650 r. Wybudował on dwie główne świątynie w Lhasie Rasa Trulnang Tsuglag Kbang i Ramoche Tsuglag Khang. Wysłał ministra i tłumacza Thönmi Sambhota (Wylie. thon mi sam bho ta, ur. ok. 619 r.) do Indii w celu utworzenia alfabetu tybetańskiego oraz zaprosił Acharya Kumara, Shankara i nepalskiego Acharya Shilmanju w celu tłumaczenia i popularyzowania buddyjskich pism. Zawarł małżeństwo z chińską księżniczką o imieniu Wencheng, sprowadził posąg Buddy Siakjamuniego zwany Dzioło Dzie oraz poślubił nepalską buddyjską księżniczkę o imieniu Bhirkuti i założył pierwszą tybetańską świątynię buddyjską ku czci Awalokiteśwary.

Sukcesorem Songcena Gampo był król Trisong Decen (Wylie. khri srong lde btsan, 755-797 r.), który już oficjalnie ustanowił buddyzm jako religię państwową Tybetu. W tym celu zaprosił wielu uczonych buddyjskich oraz mnichów, którzy zapoczątkowali rozwój ordynacji mnisiej według tradycji sarvastivada oraz przekaz sutr (patrz artykuł hinajana w buddyzmie tybetańskim), założył pierwszy klasztor Samje (Wylie. bsam yas) niedaleko od Lhasy oraz zapoczątkował rozwój wadżrajany i aktywność wielu tłumaczy buddyjskich i adeptów tantr wśród których był tybetański tłumacz Wajroczana (Wylie. bai ro tsa na). Głównym z zaproszonych był indyjski pandita Śāntarakṣita (Wylie: zhi ba tsho), opat indyjskiego centrum monastycznego Nalanda, który odpowiadał za pełną edukację Tybetańczyków z pism buddyjskich, oraz mahasiddha Padmasambhawa, który odpowiadał za pełen przekaz wadżrajany do Tybetu. Niemniej jednak późniejszy tybetański król Langdarma (Wylie. glang-dar-ma, 838-841 r.) będąc stronnikiem szamańskiej religii bön doprowadził buddyzm w Tybecie niemal do zaniku. Przekaz z okresów Trisonga Decena przetrwał głównie poprzez odnajdywanie „ukrytych skarbów” zwanych termami, którym „starożytne przekazy” ningma (Wylie. rnying ma) zawdzięczają swoje późniejsze odrodzenie za sprawą takich uczonych jak Longczenpa (1308-1363 r.), oraz nieliczne unikatowe przekazy świeckich adeptów i nielicznych mnichów, np. w „starożytnych” przekazach szkoły sakja.

Odrodzenie buddyzmu poprzez „nowożytne przekazy” (sarma)

W XI wieku nastąpiło drugie przeniesienie i rozwój nauk i przekazów buddyjskich do Tybetu i Bhutanu (tzw. „nowożytne przekazy” sarma; Wylie. gsar ma) przez wielu tłumaczy, zrealizowanych mistrzów i dzierżawców wadżrajany ówczesnych mahasiddhów indyjskich. Po raz pierwszy w pełni nauczano w Tybecie tantry jogi najwyższej dopiero co spopularyzowane w buddyjskich Indiach równolegle do tantryzmu hinduistycznego. Dało to podwaliny pod trzy nowe główne tradycje tybetańskie sakja, kagju i gelug. Prekursorem kadam był zaproszony do Tybetu Dzioło Dzie Atiśa (sanskr. Ôtish Dipôngkor Srigên; 980-1054 r.) z bengalskiego centrum monastycznego Vikramashila, drugiego obok Nalandy najbardziej znaczącego centrum edukacji buddyjskiej w Indiach oraz jego następca i tłumacz Dromtönpa (Wylie. 'brom ston pa rgyal ba’i 'byung gnas, 1005-1064 r.). Na bazie nauk kadam Dzie Congkhapa (1357-1419 r.) trzy wieki później zapoczątkował tradycję gelug. Prekursorem nauk sakja „nowożytnego przekazu” był Drokmi Lotsała (Wylie. brog mi lo tsa wa, 993-1077 r.). Prekursorami kagju byli tłumacz kształcony m.in. przez Drokmi Lotsałę jogin Marpa Lotsała Ciökji Lodrö (Wylie. mar pa lo bo’ chos kyi blo gros, 1012-1097 r.) i Kjungpo Naldzior (Wylie. khyung po rnal 'byor, około 1050-1140 lub 990-1139 r.) inicjator przekazu szangpa. Tybetański tłumacz Ngok Lotsała Loden Sierab (Wylie. rngog lo tsa ba blo ldan shes rab) (1059-1109) na podstawie wielu spotkań z indyjskimi panditami przełożył wiele dzieł filozoficznych m.in. o prawomocnym poznaniu (sanskr. pramana, ang. logic/valid cognition). Tybet odwiedzał mahasiddha Pa Dampa Sangje (Wylie. Dam pa sangs rgyas (ur. ok. roku 1117) zapoczątkowując przekaz linii shije oraz czöd. Za sprawą takich tybetańskich mistrzów jak Ra Ciörab (Wylie. rva chos rab; 1016-1098 r.) zainicjowany został przekaz jordruk najbardziej rozbudowanej w buddyzmie tantry Kalaczakra.

W 1204 r. tybetański tłumacz Tropu Lotsała (Wylie. khro-phu lo-tsa-ba byams-pa dpal, ur. 1173 r.) zaprosił do Tybetu indyjskiego panditę Shakyashribhadra (1127-1225 r.), dzierżawcę tronu instytutu monastycznego Nalanda tuż sprzed inwazji muzułmańskich, który w towarzystwie swoich mnichów przekazał ponownie ordynację mnisią vinaji przekazu sarvastivada do Tybetu, gdzie najbardziej znanym mnichem został Sakja Pandita (1182–1251 r.), oraz potwierdził autentyczność przekazu ningma w Indiach, np. tantry Guhyagharba. Sakja Pandita był wybitnym uczonym i mistrzem tantr z sakja, który władał wówczas Tybetem. Kiedy Kubilaj-chan (1215-1294 r.) przyjął w 1253 r. Drogön Chögyal Phagpa (Wylie. 'gro mgon Chos rgyal 'phags pa, 1235–1280 r.), bratanka Sakja Pandity, jako swojego najwyższego mistrza duchowego i doradcę w sprawach politycznych, zainicjowany został początek długich związków między duchowymi przywódcami Tybetu, a władcami imperium mongolskiego, które wieki później zastąpili dalajlamowie. Od tego czasu buddyzm tybetański stawał się główną religią Mongolii i związanych z nią Buriacji i Tuwy. „Nowożytne przekazy” ugruntował scholastyk Buton Rinczen Drup (Wylie: bu-ston rin-chen grub, 1290-1364 r.) ze szkoły sakja, który zebrał wszystkie nauki zweryfikowane wtedy jako pochodzące od Buddy Siakjamuniego w kolekcji Kangjur oraz buddyjskie traktaty i tantry w kolekcji Tengjur. Ponieważ wiele niezweryfikowanych nauk i tantr czasów Trisong Decena oraz term nie znalazło się w tych kolekcjach terton i scholastyk Ratna Lingpa (Wylie. ratna gling pa, 1403-1478 r.) zebrał je w alternatywnej kolekcji „Zebranych Tantr Ningma” (transliteracja Wyliego: snying ma rgyud 'bum). W 1450 roku w Bhutanie urodził się Pema Lingpa, czwarty z pięciu głównych tertonów w buddyzmie, który utworzył w pełni bhutańską odmianę tradycji ningma.

Rewitalizowanie buddyzmu według syntezy gelug oraz ruchu rime

Następnym etapem rozwoju buddyzmu tybetańskiego była synteza sutr i tantr wykonana przez Dzie Congkhapę (1357-1419 r.), który zjednoczył wszystkie istotne „nowożytne przekazy” w ramach jednej kombinacji monastycznych studiów i praktyk tradycji gelug. W owym czasie ugruntował się podział buddyzmu w Tybecie na cztery główne tradycje ningma, sakja, kagju i gelug, a za sprawą mistrza i odnowiciela buddyzmu na pograniczu XVI i XVII w. Dzietsyna Tāranāthy (Wylie. rje btsun tā ra nā tha, 1575-1635 r.) nabrała znaczenia pomniejsza tradycja dzionang wywodząca się od Dolpopa Sierab Gjaltsen (Wylie. dol-po-pa shes-rab rgyal-mtshan, 1292-1361 r). Tāranātha odbył podróż do Indii i uzyskał system praktyk tantr indyjskiego mahasiddhy Śantigupta od jego spadkobiercy Buddhaguptanatha (1514-1610 r), kiedy wadżrajana w Indiach nie uległa jeszcze zniknięciu. System ten znany jest obecnie jako dziewiąty wielki system praktyk buddyzmu tybetańskiego. W 1616 roku Ngawang Namgyal przybył do Bhutanu, zjednoczył kraj wprowadzając system dwuwładzy świeckiej i religijnej oraz ustanowił tradycję drukpa kagju jako główną bhutańską odmianę buddyzmu tybetańskiego do czasów obecnych.

W tym okresie Tybetem zaczęli władać dalajlamowie. Tytuł dalaj po mongolsku oznaczający ocean, w którym zawarta jest mądrość (język mongolski. Далай) po raz pierwszy został nadany mnichowi Sonam Gjaco (Wylie. bsod nams rgya mtsho; Dalajlama III; 1543–1588 r) przez mongolskiego władcę Altan-chana (mong. Алтан хан; 1507–1582 r). Następnym mnichem tytułowanym mianem dalaj został praprawnuk Altan-chana o imieniu Jonten Gjaco (Wylie. yon-tan-rgya-mtsho; Dalajlama IV; 1589–1617 r). Pełna władza nad Tybetem została ustanowiona przez kolejnego dalajlamę Ngałang Lobsang Gjaco (Wylie. ngag-dbang blo-bzang rgya-mtsho; Dalajlama V; 1617–1682 r) zwanego Wielkim. Był on znamienitym politykiem oraz uznanym mistrzem tantr jogi najwyższej i dzogczen. Za jego czasów został wzniesiony pałac Potala – najbardziej znana tybetańska budowla. Podczas władzy następnych dalajlamów nabierała dominacji tradycja gelug, aż stała się najbardziej wpływową i najliczniejszą formą buddyzmu tybetańskiego. Równocześnie pod wpływem aktywności licznych tertonów odnawiano przekazy tradycji ningma, czego przykładem byli Dzikme Lingpa (Wylie. jigs med gling pa; 1729-1798 r) i Dziamjang Kjentse Łangpo (Wylie. 'jam dbyangs mkhyen brtse’i dbang po; 1820–1892 r). Z ramienia dalajlamów wybierano najwyższych rangą protektorów buddyzmu tybetańskiego mianowanych tytułem chutuchty (mong. хутагт, transkrypcja polska chutagt). Zaja Pandita (1599–1662) o randze chutuchty utworzył pismo todo biczig do zapisu języka kałmuckiego na podstawie pisma mongolskiego, co ugruntowało buddyzm tybetański w Kałmucji. Cesarz Chin z dynastii Qing Qianlong (1711-1799 r), jako uczeń mistrza II Jangjiya Rolbidorji (Wylie. rol-pa’i rdo-rje; 1716–86 r) o randze chutuchty, sfinansował kompleks klasztorny Yonghegong w Pekinie. Tytułami chutuchty mianowani byli dżawdzandambowie, począwszy od I Dżawdzandamby Chutagt Öndör Gegeen Dzanabadzara (mong. Жавзандамба хутагт Өндөр Гэгээн Занабазар, (transkrypcja. I Dziecün Dampa, Wylie. I rje btsun dam pa; 1635-1723) z Mongolii Zewnętrznej, aż do VIII Dżawdzandamby Chutagt Bogda Chana (mong. Богд хаан; 1869–1924) po śmierci którego proklamowano utworzenie Mongolskiej Republiki Ludowej.

Ostatnim znaczącym etapem rozwoju było rewitalizowanie nauk sutr i tantr w ramach wielu kolekcji scholastyka Dziamgon Kongtrul Lodro Thaje (1813-1899) związanych z ruchem rime. W odróżnieniu od syntezy Congkhapy zebrał on przekazy tantr, term i nauk uwzględniając ich różnorodność, odrębność i oryginalność. Z tego względu do czasów obecnych stosuje się podział buddyzmu Tybetu na osiem wielkich systemów praktyk oraz syntezę praktyk w ramach tradycji gelug. W następnym wieku następowało umacnianie tego podziału, czego kulminacją była polaryzacja na nurty w duchu tolerancji rime takich mistrzów jak Dzongsar Kjentse Ciökji Lodrö (Wylie. rdzong gsar mkhyen brtse chos kyi blo gros; 1893 – 1959 r.) oraz nurty w duchu ekskluzywizmu gelug takich mistrzów jak Pabongka Rinpocze (Wylie. pha-bong-kha rin-po-che; 1878–1941 r). Pomimo nieudanych prób otwarcia Tybetu na świat przez Dalajlamę XIII Thubten Gjaco (ur. 12 lutego 1876, zm. 17 grudnia 1933) państwo to cechowała silna izolacja od świata z zamknięciem granic dla turystyki cudzoziemców.

Współczesny rozwój buddyzmu tybetańskiego (od roku 1950)

Na skutek inwazji na Tybet od roku 1950 i aneksji tego wówczas niepodległego państwa przez komunistyczne Chiny Dalajlama XIV i wielu innych wybitnych mistrzów buddyzmu tybetańskiego zmuszonych zostało do opuszczenia Tybetu i udania się na emigrację. Buddyzm tybetański wkroczył wówczas w nową erę rozwoju we wcześniej niedostępnych dla buddyzmu krajach Zachodu oraz w pozostałych buddyjskich i niebuddyjskich krajach świata. Pierwszymi z mistrzów początkujących tę erę, którzy zdobyli popularność na Zachodzie byli mówiący w j. angielskim Chögjam Trungpa Rinpocze (Wylie. chos rgyam drung pa rinpoche, 1939–1987 r.) z kagju, który przeprowadził sie do Stanów Zjednoczonych w 1970 r i lama Thubten Yeshe (1935–1984 r.) z gelug. Położyli oni grunt pod trwającą do dziś popularność tej religii na Zachodzie i wizyty najwyższych rangą tybetańskich mistrzów tantrycznych takich jak Karmapa Rangdziung Rigpe Dordże (1924-1981 r.), Kalu Rinpocze (1905-1989 r.) z kagju, Ling Rinpocze (1903-1983 r.), Trijang Rinpocze (1900-1981 r.) z gelug, Dudziom Rinpocze (1904-1987 r.), Dilgo Khyentse Rinpocze (1910-1991 r.), Chögjal Namkhai Norbu (ur. 1938) z ningma, oraz mistrzowie z sakja Sakja Trizin (ur. 1945) i Dezhung Rinpocze (1906-1987 r.), który mieszkał w Seattle od 1960 r. Współcześnie po represjach komunistycznych w Mongolii stopniowo odnawiany jest buddyzm tybetański za sprawą takich mistrzów jak Bakula Rinpocze (1917-2003 r.), a Dalajlama XIV rozpoznał i intronizował najwyższego tulku Mongolii Dziecün Dampę IX (1932-2012 r) w roku 1991.

Obecnie ze względu na wkład w rozwój buddyzmu w Tybecie rozróżnia się trzech najbardziej historycznie znaczących reformatorów buddyzmu tybetańskiego: Sakja Panditę (1182-1251), Longczenpę (1308-1364) i Congkhapę (1357-1419). Mistrzów tych uznaje się tradycyjnie jako wybitnych uczonych i czci niczym emanacje Mandziuśriego. Jak wynika z historii regionu tybetańskiego łączenie buddyzmu z polityką miało wpływ na kształt samego państwa tybetańskiego, które z imperium tybetańskiego jakie istniało przed wprowadzeniem buddyzmem do Tybetu, stawało się coraz bardziej rozbrojoną teokracją pod wpływami mongolskich i chińskich mocarstw (patrz artykuł władcy Tybetu), aż do obecnej sytuacji w i poza granicami ChRL, gdzie utworzono tybetański rząd na uchodźstwie z siedzibą w Dharamsali w Indiach. Tą ciekawą zależność można również wykazać w stosunku do Mongolii, która przed wprowadzeniem buddyzmu tybetańskiego było imperium mongolskim, które pod względem obszaru zajmowało największe terytorium świata w porównaniu z innymi mocarstwami w historii do dnia obecnego.

Osiem wielkich systemów praktyk

Podział

„Po tybetańsku buddystów nazywa się nangpa (Wylie. nang pa), co dosłownie znaczy: skierowany do wewnątrz. A więc buddysta to ktoś, kto nie szuka prawdy na zewnątrz, lecz wewnątrz natury umysłu. Wszystkie nauki i praktyki zmierzają do jednego celu: spojrzenia w naturę umysłu”. Tyle może być nauk i praktyk, ile stanów umysłu.

Zgodnie z uczonym Dziamgonem Kongtrulem Wielkim (1813-1899 r.) wyróżnia się osiem wielkich systemów praktyk Tybetu, które stosuje się w zależności od poszczególnych tradycji buddyzmu tybetańskiego:

  1. praktyki tantr wewnętrznych starożytnej tradycji ningma uwzględniające dzogczen pochodzące z 5 linii przekazu Kama (Wylie. bka' ma) i linii term
  2. unikatowe praktyki nieistniejącej już oddzielnie tradycji kadam przekazane od Dzioło Dzie Atiśi
  3. praktyki lamdre (Wylie. lam ‘bras) „Ścieżki i Jej Owocu” przekazane od mahasiddhy Virupy (sanskr. Virūpa, Wylie. bi ru pa)
  4. praktyki przekazane w tradycji kagju przez Marpę Lotsałę Ciökji Lodrö głównie od mahasiddhów Naropy (sanskr. Nāropadā) i Maitripy (sanskr. Maitrīpāda)
  5. praktyki szangpa kagju przekazane od mahasiddhini Nigumy (Wylie. ni gu ma)
  6. praktyki linii shije (Wylie. zhi byed) „Uspokojenia” (ang. Pacification) oraz linii czöd (Wylie. gcod) „Odcięcia” (ang. Cutting), jako unikatowego odłamu linii shije, przekazane od mahasiddhy Pa Dampa Sangje (Wylie. Dam pa sangs rgyas)
  7. praktyki jordruk (Wylie. sbyor drug), „Sześcioczęściowej Wadżra Jogi”, związanej z tantrą Kalaczakra pochodzące od mahasiddhy Kalaczakrapady (zwanego również Cilupa, XI w.)
  8. praktyki „Podejścia i Zrealizowania Trzech Wadżr” (transkrypcja. Dordzie Sumkji Njendrup, Wylie. rdo rje gsum gyi bsnyen sgrub, ang. the Approach and Accomplishment of the Three Vajras), które zawierają podejście „Sześcioczęściowej Wadżra Jogi” w nawiązaniu do zrealizowania „Trzech Wadżr” ciała, mowy i umysłu, pochodzące od tybetańskiego mahasiddhy Orgjenpa.

Charakterystyka

Wszystkie te systemy praktyk związane są z tantrami jogi najwyższej „nowożytnych przekazów” sarma i tantrami wewnętrznymi „starożytnych przekazów” ningma, które występują obecnie tylko w buddyzmie tybetańskim. Ponadto istnieją pomniejsze tybetańskie systemy praktyk tantr jogi najwyższej oraz tybetańskie systemy praktyk związane z tantrami krija, czarja i joga o pochodzeniu indyjskim. We wszystkich tych systemach niezbędnym jest otrzymanie odpowiedniej inicjacji (zwanej po tybetańsku łang, Wylie. dbang), bezpośredniego ustnego przekazu (po tybetańsku lung, Wylie. rlung), wyjaśnień (po tybetańsku tri, Wylie. khrid) dla osobistej indywidualnej praktyki od autentycznego duchowego nauczyciela (po tybetańsku lama, Wylie. blama) oraz oddanie i otwartość do jego linii mistrzów przekazu tantr. Indywidualna praktyka wyróżnia się od innych odmian buddyzmu niezwiązanych z wadżrajaną bogatą różnorodnością stosowanych technik, ćwiczeń jogicznych i rytuałów w harmonii z ciałem, mową i umysłem. Można tu przytoczyć wizualizacje na jidamem na podstawie wielobarwnych malowideł (po tybetańsku thanek) i dwuwymiarowych schematów (tzw. mandal), przy wykonywaniu dłońmi gestów (tzw. mudr), trzymając rytualne przedmioty, takie jak wadżra, dzwonek i damaru, oraz recytując stosowne rytualne formuły (tzw. mantry) zawarte w tekstach do praktyk (tzw. sadhan). Więcej czytaj w artykułach tantry jogi najwyższej, mahamudra, dzogczen.

Reguły i nakazy

W praktyce tantr buddyjskich przestrzega się nakazów tzw. „indywidualnego wyzwolenia” i ślubowań (sanskr. samaja, Wylie. dam tshig) bodhisattwy. Nakazy „indywidualnego wyzwolenia” służą wyrzeczeniu się czynów związanych z tworzeniem splamień umysłu i cierpienia (dukkha) poprzez przestrzeganie pięciu podstawowych nakazów osób świeckich vinai, powstrzymanie się od dziesięciu niewłaściwych czynów oraz nie poleganie na tzw. ośmiu światowych (doczesnych) troskach (o materialny dobrobyt lub jego brak, uznany społeczny status bądź pogardę, o wyrazy społecznego uznania bądź nagany, posiadanie przyjemności zmysłów bądź ich nieposiadanie). Dodatkowo są ślubowania vinai dla osób wyświęconych. Ślubowania bodhisattwy dzieli się na osiemnaście głównych oraz 46 pomniejszych, gdzie podstawowym nakazem jest nie porzucenie altruistycznej postawy bodhisattwy zwanej bodhiczittą. W praktyce tantr jogi, tantr jogi najwyższej i tantr wewnętrznych dochodzą jeszcze ślubowania tantryczne. Wszystkie te ślubowania odnoszą się do tzw. „trzech pojazdów” buddyzmu tybetańskiego, tj. hinajany, mahajany i wadżrajany, i związane są z Czwartą Szlachetną Prawdą o Ścieżce Prowadzącej do Ustania Cierpienia. Zawarte są one w kanonach Kangjur i Tengjur.

Wyżej wymienione trzy rodzaje ślubowań można przyjąć podczas każdej pełnej inicjacji (Wylie. dbang) tantr jogi najwyższej i tantr wewnętrznych. Najpierw otrzymuje się schronienie buddyjskie, następnie ślubowania bodhisattwy i potem ślubowania postępowania tantrycznego. Buddyzm nie jest wiarą w istnienie wszechmocnego zbawiciela. Schronienie buddyjskie otrzymuje się w Buddzie – jako nauczycielu, Dharmie – jako nauczaniu o Doskonałym Oświeceniu, Sandze - jako wspólnocie przechowującej nauki. Ślubowania bodhisattwy otrzymuje się by osiągnąć Doskonałe Oświecenie również dla dobra wszystkich czujących istot. Ślubowania tantryczne otrzymuje się by stosować metody tantryczne jako najbardziej efektywne i najszybsze dla osiągnięcia Doskonałego Oświecenia. Lama jest źródłem przekazu tych metod (w nieprzerwanej linii mistrzów przeszłości aż od samego buddy), praktyka jidama zawiera te metody, a tantryczni strażnicy typu dakinie i dharmapalowie (tzw. strażnicy) są orszakiem jidama wspomagającym te metody. W celu rozwinięcia postaw indywidualnego wyzwolenia, bodhisattwy i tantrycznych otrzymuje się praktyki wstępne nyndro lub lamrim przygotowujące do właściwej praktyki tantr, np. fazy budującej cierim i fazy spełniającej dzokrim. Więcej czytaj w artykule mahamudra.

Teorie o naturze rzeczywistości

Podstawowe pojęcia

Buddyzm tybetański pochodzi z ostatniego rozwoju buddyzmu jaki docierał z regionów związanych z Indiami i zawiera jako jedyny wszystkie trzy jego główne nurty: hinajanę (Wylie. theg dman gyi bstan pa), mahajanę (Wylie. theg chen gyi bstan pa), wadżrajanę (Wylie. rdo rje theg pa’i bstan pa) z tantrami jogi najwyższej. Podstawowe pojęcia całego zakresu owych nurtów, już od czasów wizyty w Tybecie Atiśy (980-1054 r.) z bengalskiego centrum monastycznego Vikramashila, zwięźle i kompleksowo ujęto jako lamrim, tj. "Stopniową Ścieżkę do Oświecenia". Tradycyjny układ lamrimu, który kończy się wprowadzeniem do wadżrajany, wygląda następująco:

I. Poleganie na mistrzu dharmy (podstawa "Ścieżki")
1) Mistrz dharmy
II. Poziom podstawowy (korzystna reinkarnacja)
2) Cenne ludzkie odrodzenie
3) Śmierć i nietrwałość
4) Cierpienia w niższych światach (sansara)
5) Schronienie
6) Karma
III. Poziom pośredni (wyzwolenie od cierpienia)
7) Cierpienia ogólne i cierpienia w wyższych światach (sansara)
8) Splamienia
9) Ścieżka do wyzwolenia
IV. Poziom najwyższy ("Doskonałe Oświecenie")
10) Rozwinięcie i utrzymywanie bodhiczitty
11) Praktyka bodhisattwy (mahajana)
12) Trenowanie w wyciszeniu umysłu (Wylie. zhi gnas, sanskr. śamatha)
13) Trenowanie we wglądzie w naturę rzeczywistości (Wylie. lhag mthong, sanskr. vipaśanā)
14) Etapy mahajany
15) Poziomy mahajany (sanskr. bhūmi)
16) "Doskonałe Oświecenie" (trzy ciała Buddy)
17) Szczególna ścieżka wadżrajany prowadząca do trzech ciał Buddy

Popularne podręczniki do lamrimu to "Klejnotowa Ozdoba Wyzwolenia" Gampopy i "Wielka Wykładnia Stopni na Ścieżce" Congkhapy. Natomiast wnikliwe studia prowadzone są w centrach monastycznych buddyzmu tybetańskiego. Studia oprócz kluczowych tantr buddyjskich obejmują tzw. "pięć dziedzin buddyzmu": vinaję (etykę), abhidharmę (psychologię), pramanę (epistemologię i logikę), pradżniaparamitę (filozofię; m.in. "Sutry Serca"), madhjamakę (doktryny tzw. "Środkowej Ścieżki") i inne dziedziny uzupełniające, np. gramatyka sanskrytu.

Podział

Buddyzm tybetański oprócz dogłębnych praktyk bezpośrednio prowadzących do doświadczania natury rzeczywistości i natury umysłu zawiera również wiele kompleksowych doktryn na temat świata i umysłu. Doktryny te, przeważnie pochodzenia indyjskiego, rozwinięto w Tybecie na przestrzeni ponad tysiąca lat, tworząc również nowe doktryny, np. szentong i gelug prasangika. W ogólności buddyzm tybetański wyróżnia następujące doktryny nauk o naturze rzeczywistości:

  1. wajbaszika
  2. sautrantika
  3. czittamatra
  4. madhjamaka

Charakterystyka

Doktryny te można traktować jako kolejne etapy w stopniowych medytacjach na tzw. „pustość” (sanskr. śūnjatā) oraz odniesienie do nauk o naturze Buddy. Teorie te ponadto wspomagają takie praktyki jak mahamudra, dzogczen i tantry jogi najwyższej. Poszczególne doktryny nie wykluczają siebie nawzajem, ale się uzupełniają. Doktryny wajbaszika i sautrantika odnoszą się do nauk hinajany, a czittamatra i madhjamaka do nauk mahajany. Doktryny te studiowane są w klasztorach tybetańskich. Weryfikuje się ich znajomość w uwzględniających je egzaminach prowadzących do uzyskania akademickich tytułów buddyjskich, np. tytułu khenpo (Wylie. mkhan po) w klasztorach kagju i ningma, czy równoznacznego tytułu gesze (Wylie. dge bshes) w klasztorach sakja i gelug.

Skrótowy opis

Wajbaszika m.in. przedstawia pogląd o ostatecznej naturze z trwałych niepodzielnie istniejących jednostek (Wylie. rtag dngos) jako najmniejszych cząsteczek składowych rzeczywistości doświadczanej poprzez świadomość. Sautrantrika m.in. naucza, że to co przejawia się jako „zewnętrzna rzeczywistość” jest niczym innym tylko własną projekcją mentalną, niż faktycznym doświadczaniem „niepodzielnie istniejących cząsteczek” i w ten sposób tłumaczy jak możliwe jest doświadczanie, gdyż świadomość nie jest różna w naturze od jej mentalnego doświadczenia. Czittamatra naucza m.in. że nie ma oddzielnej od świadomości (lub jej projekcji według sautrantiki) „zewnętrznej rzeczywistości”, a wszystko ma ostatecznie naturę umysłu, który „samoświadomy i samorozświetlający się” jest wolny od dualizmu doświadczającego i doświadczanego. Madhjamaka jest tu najbardziej precyzyjną doktryną na temat natury rzeczywistości (siunjaty). Jest „środkową ścieżką” poza wszelkimi „skrajnościami” błędów popadnięcia w omylnie rozumiany stan „pustości” jako nicości (nihilizmu) oraz błędów eternalizmu (inherentnego, wrodzonego i niezależnego istnienia zjawisk). W tej doktrynie wszystko jest opisywane jako współzależne i przejawiające się pod wpływem odpowiednich dla siebie przyczyn i warunków. Na poziomie ostatecznego wglądu nie można w żadnych zjawiskach odnaleźć ich inherentnej, wrodzonej i niezależnej egzystencji, włączając m.in. inherentne istnienie umysłu doświadczającego, jak i doświadczanego (odpowiadającego teorii czittamatry) – co odpowiadało by skrajności eternalizmu, bądź oddziału świadomości od „zewnętrznego świata” (według teorii wajbasziki i sautrantiki) – co odpowiadało popadnięciu w skrajności nihilizmu, w którym mowa o nie podleganiu konsekwencjom własnych czynów.

Terminologia praktyk

Podział

W buddyzmie tybetańskim kładzie się nacisk na metody wadżrajany do bezpośredniego doświadczenia natury rzeczywistości, na temat której tylko „wnioskuje się” (według tzw. prawomocnego poznawania, sanskr. pramana, ang. logic/valid cognition) za pomocą (powyższej wymienionych) teorii buddyjskich. Istnieje osiem wielkich systemów praktyk buddyzmu tybetańskiego posiadających owe doświadczalne metody. Prowadzą one ostatecznie do zrealizowania Doskonałego Oświecenia mahajany, tj. trzech ciał Buddy. Choć systemy owe zawierają różnorodne specyficzne terminologie praktyk, to w największym skrócie można podzielić je na dwie odrębne kategorie: tantr jogi najwyższej oraz dzogczen.

Terminologia w tantrach jogi najwyższej

Tantry jogi najwyższej związane z tantrą Guhjasamadźa, zwaną „Królem Tantr”, można zawrzeć w następującej terminologii:

Tantry jogi najwyższej to szczególne metody, które umożliwiają praktykującemu przebywanie w stanie natury umysłu zwanym „Przejrzyste Światło”. Przebywa się w nim za życia podczas medytacji i podczas procesu snu. Jest wtedy stanem, gdy osiągnie się rozpuszczenie wszystkich subtelnych wiatrów (sanskryt. prana) swego ciała w czasie fazy dzokrim (Wylie. rdzogs rim) i stanem z którego następnie powstaje Ciało Iluzoryczne (Wylie. sgyu-lus).

Jeżeli przebywanie w „Przejrzystym Świetle” można będzie kontynuować pod koniec naturalnego procesu własnej śmierci, co po tybetańsku nazywać się będzie tukdam (wylie. thugs dam), to w zamian formowania się stanu przejściowego bardo stawania się (Wylie. Sidpai bardo) nastąpi formowanie się tantrycznego „Iluzorycznego Ciała” (Wylie. sgyu-lus), „ciała” z którego następnie może być wybrane „Ciało Emanacji” (tulku, Wylie. sprul sku). Tantrycznie transformowane jest w ten sposób tworzenie się własnej samsary w tworzenie się „trzech ciał Buddy” odpowiadających mahajanie, odpowiednio dharmakaji, sambhogakaji i nirmanakaji. Powszechnie znanymi postaciami tulku w buddyzmie są dalajlamowie i karmapowie.

Terminologia w dzogczen

Dzogczen w ujęciu „Najbardziej Sekretnego Cyklu”, zwanego nintik (transliteracja Wyliego. snying thig), związanego z kolekcją „Siedemnastu tantr”, można zawrzeć w następującej terminologii:

Zgodnie z procesem reinkarnacji według dwunastu ogniw współzależnego powstawania, każda czująca istota zanim narodzi się w świecie cierpień sansary musi najpierw ulec niewiedzy w czasie śmierci poprzedniego życia oraz w czasie stanu pośredniego bardo przed narodzinami. Według dzogczen ta niewiedza to marigpa – brak wyzwolenia (przeciwieństwo rigpy), która uniemożliwia rozpoznanie pierwotnej czystości (Wylie. ka-dak) w czasie śmierci lub nie rozpoznanie spontanicznego zrealizowania (Wylie. lhun-grub) zjawisk w czasie stanu bardo dharmaty (Wylie. chos-nyid bar-do); chodzi o pierwszy, świetlisty stan bardo pomiędzy śmiercią a następnym odrodzeniem. Dopiero po owych nierozpoznaniach manifestuje się stopniowo Umysł (Wylie. sems), który zaczyna doświadczać zjawisk jako dualistycznie oddzielonych od niego. W wyniku tego następuje przekształcenie się zjawisk w samsaryczne formy pięciu żywiołów (przestrzeni, wiatru, ognia, wody, ziemi) w czasie drugiego stanu przejściowego bardo (Wylie. sidpai bardo), aż do odrodzenia po stanie bardo w świecie, a po odrodzeniu życie w świecie cierpień, dualności „ja – inne” i konceptualności, kiedy aktywny jest Umysł.

W praktyce dzogczen „punktem wyjścia jest inicjacja w stan rigpy zwana rigpé tsal wang (Wylie. rig pa’i rtsal dbang), poglądem jest bycie obecnym w tym stanie, gdzie trzy ciała Buddy są nierozdzielne, medytacją jest rozpoznanie pierwotnej czystości (Wylie. ka-dak) poprzez „przedarcie się” (Wylie. khregs chod) poza Umysł (Wylie. sems) poprzez praktykę trekciö oraz rozpoznanie spontanicznego zrealizowania (Wylie. lhun-grub) zjawisk poprzez praktykę tögal (Wylie. thod-rgal), właściwym (etycznym) prowadzeniem się jest bycie poza nadzieją i strachem, utrzymywaniem i porzucaniem, rezultatem jest stan Samantabhadry, pierwotnego buddy”.

Stan "pierwotnego buddy" nazywany Samantabhadrą (Wylie. Kun-tu bzang-po) jest powrotem do rigpy, która zawiera "trzy ciała Buddy": pier­wot­nie czystą (Wylie. Ka-dak) Esen­cję (Wylie. Ngo-bo), spon­tanicz­nie zrealizowaną (Wylie. Lhun-Grub) Naturę (Wylie. Rang bZhin), wszechobecną moc (Wylie. Rtsal) Współczucia (Wylie. Thugs rje) dla nieprzebranych manifestacji.

Do stanu "pierwotnego buddy" powraca się za życia w trekciö poprzez rozpoznanie pierwotnej czystości (Wylie. ka-dak) lub w tögal poprzez następujące Cztery Wizje (Wylie. snang ba bzhi) spontanicznego zrealizowania (Wylie. lhun-grub) trzech ciał Buddy: 1) Bezpośrednie zrealizowanie dharmaty samej w sobie (Wylie. Chos-nyid mngon sum) otwiera wrota do czystych krain, tzn. pozostałych wizji; 2) Powiększające się doświadczenie (Wylie. Nyams gong ‘phel ba) odsłania wizję nirmanakaji; 3) Rigpa osiąga pełną dojrzałość (Wylie. Rig-pa tshad phebs) odsłaniając wizję sambhogakaji; 4) Wyczerpanie wszystkich zjawisk dharmaty (Wylie. Chos-nyid du ‘dzin pa tsam yang zad pa), gdzie rozpuszcza się samo w sobie skupienie na dharmacie, odsłania wizję dharmakaji, aż do stanu „pierwotnego buddy”.

Natomiast możliwości zrealizowania trzech ciał Buddy zgodnie z procesem umierania, bardo i odrodzenia, można opisać następująco: Ci spo­śród prak­tykujących dzog­czen, którzy nie urzeczywist­nili dhar­makaji dzięki prak­tyce trek­ciö ze stanu procesu umierania, lub nie urzeczywist­nili sam­bhogakaji na drodze prak­tyki tögal ze stanu pośred­niego bardo dhar­maty (Wylie. Chos-nyid Bar-do), mają moż­liwość osiągnięcia nir­manakaji ze stanu pośred­niego bardo stawania się (Wylie. Srid-pa’i Bar-do).

Stosownie do powyższego, analogicznie do tantr jogi najwyższej, zrealizowanie nir­manakaji również w dzogczen odpowiada odrodzeniu jako tulku. Powszechnie znanymi postaciami tulku w dzogczen są np. w Bhutanie Gangteng Tulku Rinpoczowie oraz w regionie Tybetu Sogjal Rinpoczowie (Wylie: bsod rgyal rin po che).

Święta

W buddyzmie tybetańskim przestrzega się dni świątecznych na podstawie kalendarza księżycowego. Wyróżnia się tu cztery główne święta buddyjskie związane są z życiem Buddy Siakjamuniego, święta związane z narodzinami bądź „odejściem w nirwanę” wielkich mistrzów tradycji tybetańskich oraz dni specjalne, które sprzyjają wykonywaniu dobroczynnych czynów. Do czterech głównych świąt buddyjskich zalicza się Święto Oświecenia Buddy zwane również Wesak, które wypada w okolicy pełni księżyca w maju lub czerwcu, Święto Pierwszego Obrotu Kołem Dharmy przez Buddę, które wypada w okolicy pełni księżyca w lipcu, Święto Odejścia Buddy w Paranirwanę, które wypada w okolicy pełni księżyca w lutym oraz Święto Sanghi zwane Lha Bab Dycien, kiedy Budda powrócił z niebios, gdzie nauczał bogów na prośby Sanghi – jego buddyjskiej wspólnoty, które wypada w okolicy pełni księżyca w listopadzie.

Dni specjalne przestrzega się dla praktyk buddyjskich w zależności od faz księżyca i dzielą się przykładowo na Dzień Dakiń, Dzień Strażników, nów księżyca, Dzień Buddy Medycyny, Dzień Założyciela Tradycji, np. Padmasambhawy lub Congkhapy, pełnię księżyca. W Dniu Strażników najlepiej wykonywać praktyki strażników tantr, np. Mahakali. W Dniu Założyciela Tradycji najlepiej robić ofiarną ucztę zwaną Pudżą Tsog (Wylie. tshogs). Te dwie ceremonie są ważne szczególnie dla praktykujących tantrę w celach ochrony i odnawiania własnej praktyki.

Unikatowym wielkim świętem tybetańskim jest Losar, Tybetański Nowy Rok, który zwykle wypada w lutym. Wykonywane są wtedy np. uwielbiane przez turystów festiwale Monlam pełne religijnych występów. Tradycję festiwali Monlam, którą zainicjował założyciel gelug Congkhapa w 1409 r., obecnie przestrzegają również pozostałe tradycje buddyzmu tybetańskiego. Wielkim festiwalem buddyjskim jest również festiwal Saga Dawa w Lhasie na cześć urodzin, oświecenia (nirwany) i paranirwany (śmierci) Buddy organizowany w 15 dniu czwartego miesiąca księżycowego. Ponadto na dziedzińcach wielu klasztorów w specjalne dni wykonywane są rytualne tańce, np. w klasztorze w Samje, gdzie wykonuje się tańce zwane Czam. Na elewacji wielu klasztorów w czasie świąt spektakularnie rozwija się i prezentuje gigantyczne wielobarwne malowidła, tzw. thanki, np. na klasztorze Taszilunpo.

Miejsca kultu

Buddyści tradycji tybetańskich, tak jak w innych tradycjach buddyzmu, czczą cztery główne miejsca kultu związane z życiem Buddy, mianowicie Lumbini, Kushinagar, Bodh Gaya, Sarnath. Są to główne miejsca pielgrzymek. Wielka czcią jako miejsce pielgrzymek również otacza się górę Kajlas, ze względu, że uważa się ją za sekretne święte miejsce Czakrasamwary (Wylie. khor lo sdom pa/bde mchog). Pielgrzymki wykonywane są również do świętego oczyszczającego karmę jeziora Manasarovar (Mapam Yumco). W Tybecie wielką czcią otaczane są stupy, które symbolizują oświecony umysł buddy i które należy okrążać trzykrotnie zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Okazuje się kult wszelkim innym formom buddyjskim, wliczając sakralne dzieła sztuki, święte księgi, miejsca odkrycia term oraz same termy przechowywane w sanktuariach, mantry wyrzeźbione w skałach, czy odciśnięte w nich ślady stóp i dłoni mahasiddhów. Najbardziej znaną tybetańską budowlą jest wielki pałac Potala w Lhasie, siedziba poprzednich dalajlamów.

Przewodniki po świętych miejscach środkowego Tybetu wymieniają posąg Siakjamuniego ze świątyni Dziokang (Wylie. jo-khang) w Lhasie zwany jako Dzioło Rinpocze, który pochodzi z czasów Buddy z indyjskiego królestwa Magadha i przywieziony został przez królową Wencheng za czasów władcy Songtsän Gampo, pierwszy tybetański klasztor Samje (Wylie. bsam yas) oraz znajdujący się w nim posąg Padmasambhawy „Wyglądający Jak On”, Wielką Stupę 1000 Buddów w Kumbum (Wylie. sku-'bum), posąg Maitreji w klasztorze Drepung (Wylie. 'bras spungs) 5 km na zachód od Lhasy. Ponadto kultem otacza się złotą stupę Congkhapy w klasztorze Ganden (Wylie. dga’-ldan) położonym 50 km od Lhasy, wiszącą na skale w świętym miejscu Padmasambhawy światynię Taktsang (Wylie. stag tshang) zwaną „Jaskinią Tygrysa” nieopodal Paro (Wylie. spa ro) w Bhutanie, relikwie Buddy Siakjamuniego i poprzedniego Buddy Kaśjapy przechowywane w Sikkimie, świętą jaskinię Milarepy w Lapchi Gang, wszystkie samopowstałe (tyb. rangdziung, Wylie. rang 'byung) posągi bóstw (np. „Samopowstała Tara” z Parping znana jako „Mówiąca Tara”), relikwie wielkich mistrzów tantrycznych samopowstałe po kremacji, które trzymane są m.in. w klasztornych stupach bądź relikwiarzach.

Buddyzm tybetański w Polsce

Buddyzm tybetański funkcjonuje w Polsce za sprawą zapraszanych nauczycieli od lat 70. ubiegłego stulecia. Pierwszym z nich był Ole Nydahl z Danii, który pobierał nauki u Karmapy Rangdziung Rigpe Dordże i założył Związek Buddyjski Karma Kagyu (obecnie Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu) z pierwszą siedzibą w Kucharach. Następnie odwiedzało Polskę wielu wybitnych tybetańskich mistrzów i uczonych buddyjskich reprezentujących głównie szkoły ningma i kagju. W 1995 zawiązano Polską Unię Buddyjską, którą objął patronatem Dalajlama XIV w styczniu 1997 roku. W Polsce działają obecnie grupy wyznaniowe związane ze szkołami ningma, kagju, gelug oraz z religią bön. Od 1996 r. we wsi Darnków na Dolnym Śląsku funkcjonuje świątynia i centrum odosobnień Związku Buddyjskiego Khordong rozwijająca tradycję ningma, gdzie corocznie odbywa się ceremonia ofiarowania lampek maślanych, podczas której 111 111 lampek płonie w intencji pokoju na świecie. W 2010 roku w Grabniku zostało wybudowane Centrum Kultury Buddyjskiej przeznaczone do promocji kultury i twórczości buddyjskiej, organizacji wizyt, wystaw, wykładów i konferencji. Projekt współfinansowany został ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Związku Buddyjskiego Bencien Karma Kamtsang. W 2012 roku w Grabniku zakończyło się pierwsze trzyletnie odosobnienie w specjalnie do tego celu wybudowanym w 2009 roku budynku o nazwie „Drubkang”. Po odosobnieniu kilkanaście osób z kraju i ze świata otrzymało formalne wykształcenie na wykwalifikowanych nauczycieli buddyzmu tybetańskiego o tytule lamy. Ponadto występują inne grupy praktykujących organizujące przyjazdy nauczycieli buddyzmu tybetańskiego, takie jak grupa tradycji drukpa kagju, grupa praktykujących dzogczen pod przewodnictwem Namkhaia Norbu, grupa praktykujących tradycję ningma z Bhutanu, grupa studentów tradycji taklung kagju, grupa praktykujących tradycję gelug w ramach Misji Buddyjskiej Trzy Schronienia.

Literatura

  • Dalajlama Tenzin Gjaco, Świat buddyzmu tybetańskiego. Zarys filozofii i praktyki, przekł. z tybetańskiego Gesze Thubten Dzinpa, przekł. z angielskiego Krzysztof Jakubczak, Wydawnictwo MUDRA, Warszawa 2002, ISBN 83-87387-07-X.
  • John Powers, Wprowadzenie do Buddyzmu Tybetańskiego, przekł. z angielskiego Joanna Janiszewska, Wydawnictwo A, Kraków 2008, ISBN 83-89978-20-2.
  • Marek Kalmus, Tybet. Legenda i rzeczywistość, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Warszawa 1999, ISBN 83-85109-23-4.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu