Afera żyrardowska [historia i autorzy]

Afera żyrardowska – potoczne określenie procederu polegającego na sprzedaży majątku Skarbu Państwa za ułamek rzeczywistej wartości w listopadzie 1923, a następnie wyprowadzaniu majątku zakładów wyrobów lnianych w Żyrardowie (d. Towarzystwo Akcyjne Zakładów Żyrardowskich) przez francuski zarząd przedsiębiorstwa oraz bezskutecznych działań organów państwa w latach 1923-1934. Ujawnienie afery i aresztowanie zarządu spowodowało oziębienie stosunków francusko-polskich. Winni nie zostali ustaleni, gdyż nie odbył się proces sądowy.

Tło

Zakłady w Żyrardowie na przełomie XIX i XX wieku były największą tego typu fabryką w Europie, a ich powstanie stało się przyczyną zbudowania współczesnego miasta. W czasie I wojny światowej wyposażenie fabryki zostało ewakuowane w głąb Imperium Rosyjskiego, a następnie po przewrocie bolszewickim znacjonalizowane przez RFSRR, ale po wojnie, pod zarządem państwowym, przedsiębiorstwo odbudowano. W listopadzie 1923 roku w okresie hiperinflacji marki polskiej akcje fabryki nabyła od Skarbu Państwa spółka należąca do francuskiego przemysłowca Marcela Boussaca za cenę znacznie niższą od kosztów powojennej odbudowy przedsiębiorstwa przez Skarb. Istotą afery w transakcji żyrardowskiej 1923 było przy sprzedaży Zakładów Żyrardowskich grupie Boussaca dwukrotne niezwaloryzowanie przez Skarb Państwa (mimo hiperinflacji) inwestycji poczynionych w latach 1919-1923 przez Skarb na odbudowę Zakładów, co spowodowało straty Skarbu w wysokości ponad 2,5 mln franków szwajcarskich (99% nakładów inwestycyjnych poniesionych na odbudowę). Za straty Skarbu Państwa wynikające z transakcji sprzedaży spółki obciążany był minister przemysłu i handlu Władysław Kucharski, który ostatecznie nie został pociągnięty do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu w 1924, broniony przez większość sejmową Chjenopiasta (pomimo upadku koalicji rządowej). Po przejęciu Zakładów Żyrardowskich przez Boussaca nastąpił upadek przedsiębiorstwa. Spółka wykazywała fikcyjne straty, by uniknąć płacenia w Polsce podatków i wypłacania dywidend grupie polskich akcjonariuszy mniejszościowych. Zyski były wyprowadzane za granicę poprzez wymuszanie na przedsiębiorstwie zakupu surowców we Francji po zawyżonych cenach.

Afera

Upadek zakładów pociągnął za sobą podupadnięcie miasta. Sprawę kryzysu w Żyrardowie nagłośniła prasa, głównie teksty Pawła Hulki-Laskowskiego. W grudniu 1934 roku aresztowany został zarząd przedsiębiorstwa. Sprawę wykorzystywała także antysanacyjna opozycja, która wskazywała na powiązania właściciela zakładów z piłsudczykowskim BBWR: członkiem ugrupowania był m.in. prezes zarządu Henryk Potocki, a senator Artur Dobiecki był zaangażowany w pomoc zakładom. Łączne straty w przedsiębiorstwie oszacowano na podstawie kontroli na 25 mln zł, co kilkakrotnie przekraczało wartość całego przedsiębiorstwa. W związku z wybuchem afery i wysuwanymi przez prasę oskarżeniami popełnił samobójstwo adwokat Aleksander Lednicki.

Konsekwencje

Ostatecznie winnych afery nie ustalono, gdyż nie doszło do procesu sądowego. Początkowe aresztowanie dyrekcji zakładów, w tym obywateli francuskich, wywołało jednak konflikt dyplomatyczny z Francją i doprowadziło do oziębienia stosunków dwustronnych. Za reakcję francuską uznawane jest m.in. zmniejszenie kwoty pożyczki na dozbrojenie polskiej armii. Dopiero w 1936 roku rządy obu państw wynegocjowały porozumienie w sprawie zakładów żyrardowskich. Polski rząd wykupił wówczas akcje fabryki z formalnym pośrednictwem Państwowego Banku Rolnego.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu