2 Pułk Strzelców Podhalańskich [historia i autorzy]

2 Pułk Strzelców Podhalańskich (2 pspodh.) – oddział piechoty Wojska Polskiego.

Pułk stacjonował w garnizonie Sanok i wchodził w skład 22 Dywizji Piechoty Górskiej.

Spis treści

Formowanie i walki o granice

Formowanie rozpoczęto 31 października 1918 roku na bazie batalionu zapasowego austriackiego 32 Pułku Obrony Krajowej w Bochni, którego dokonał major Jerzy Dobrodzicki późniejszy generał. Następnie oddział ten został przemianowany na 2 Pułk Strzelców Podhalańskich. 9 grudnia 1918 roku został utworzony I batalion (kwaterujący w Sanoku). II batalion powstał w połowie grudnia w Bochni, a III – wiosną 1919 w Nowym Targu.

13 grudnia 1918 roku I batalion pod dowództwem por. Karola Matzenauera udał się na front ukraiński i przeszedł "chrzest bojowy" opodal wsi Krościenko nad Strwiążem, II batalion po pobycie na Spiszu w połowie stycznia 1919 roku udał się również na front ukraiński. III batalion został skierowany na granicę czeską. Wiosną 1920 roku pułk połączył wszystkie bataliony i wszedł w skład 1 Brygady Górskiej. W 1920 roku pułk wziął udział w "wyprawie kijowskiej". W czasie odwrotu bronił Brześcia na Bugiem. 2 Pułk Strzelców Podhalańskich, w składzie I Brygady Górskiej w dniu 8 maja 1920 roku wkroczył do Kijowa obsadzając jego północne przedmieścia. W czerwcu 1920 roku, już w czasie odwrotu wojsk polskich, pułk bronił do 12 czerwca przeprawy przez Dniepr staczając potyczki z atakującymi bolszewikami. Następnie pułk tworzył tylną straż 3. armii i wsławił się w obronie Brześcia nad Bugiem. Żołnierze sanockiego pułku brali też udział w polskiej kontrofensywie rozpoczętej 16 sierpnia, zdobywając Kock, Łuków, Siedlce, Gródek i Grodno.

Szlak bojowy zakończył pod Kuźnicą 23 września 1920.

Pułk w okresie pokoju

6 grudnia 1920 pułk przybył do Sanoka, 12 grudnia odbyło się jego oficjalne przyjęcie. W tym mieście pułk stacjonował do września 1939. I Batalion garnizonował w budynku przy ulicy Sobieskiego, II batalion w były dawniej byłych koszarach przy ulicy Adama Mickiewicza, a III batalion i pluton artylerii piechoty w koszarach w dzielnicy Olchowce. Pułk aktywnie uczestniczył w życiu miasta, jego staraniem został wybudowany m.in. Dom Żołnierza.

Po wprowadzeniu w 1930 nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej, pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza.

W 1931 z uwagi na stacjonowanie pułku w Sanoku została ustanowiona parafia Chrystusa Króla; jej proboszczami i kapelanami byli ks. mjr Bronisław Nowyk i ks. kpt Roman Kostikow. W ramach jednostki działała orkiestra pułkowa. W latach 20. kapelmistrzem był por. Maksymilian Firek, który wraz z nią zdobył pierwsze miejsce w ogólnopolskim konkursie orkiestr wojskowych. Orkiestra pułku uczestniczyła w życiu kulturalnym Sanoka, koncertowała w parku miejskim. Później kapelmistrzem był kpt Kazimierz Wojakowski, który w październiku 1928 wraz z orkiestrą uzyskał drugie miejsce na konkursie Dowództwa Okręgu Korpusu nr X w Przemyślu.

Pułk był w Sanoku reprezentowany przez klub sportowy Podhalanin. Ponadto pod patronatem pułku działały w mieście: Towarzystwo Narciarskie (organizujące m.in. kursy narciarskie w Łupkowie, towarzystwem kierował kpt Marian Suda) oraz Wojskowy Klub Sportowy (jego szefem był mjr Jan Matuszek).

W okresie między 21 czerwca a 9 lipca 1932 dwie kompanie pułkowe brały udział w przywracaniu porządku w kilku gminach leskich w okresie tzw. powstania leskiego.

W 1936 pułk był współorganizatorem Zjazdu Ziem Górskich w Sanoku. W 1938 władze pułku wyróżniły Radę Miasta Sanoka odznaką honorową 2 Pułku Strzelców Podhalańskich. W tym samym roku powstał budynek stanowiący ośrodek służący do odpoczynku i podawanie posiłków (obecnie dom znajduje się pod adresem ul. 2 Pułku Strzelców Podhalańskich 30).

W czerwcu 1939 roku decyzją Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego w Sanoku przy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich utworzono Samodzielny Batalion Szturmowy nazywany batalionem śmierci. Składał się on z około 100 żołnierzy. We wrześniu 1939 roku jednostka ta przeprowadziła operację dywersyjną w okolicach Bogumina. Żołnierze batalionu, którzy nie zginęli lub nie dostali się do niewoli kontynuowali później walkę w szeregach Armii Krajowej.

Święto pułkowe było obchodzone 23 września dla upamiętnienia walki jednostki pod Kuźnicą w 1920 z Armią Czerwoną

Kampania 1939

W czasie mobilizacji pułk sformował 4 Batalion Karabinów Maszynowych i Broni Towarzyszącej. W 1939 pułk w składzie macierzystej dywizji miał przydział mobilizacyjny do Armii Łódź, następnie od 28 sierpnia 1939 przydzielony do Odwodu Naczelnego Wodza. 3 września wraz z całą 22 Dywizją Piechoty Górskiej zajął pozycje obronne w rejonie Olkusza na linii Klucze-Bolesław.

W nocy 4 września rozpoczął odwrót przez Wolbrom, Działoszyce, Skalbmierz nad rzekę Nidę. Pierwszą walkę stoczył pod Mękarzowicami na rzeką Nidą 7 września. 9 września, będąc w składzie 22 Dywizji Piechoty Górskiej pod dowództwem płk. dypl. Leopolda Endla-Ragisa Pułk stoczył ciężki bój we wsi Bronina, po którym Pułk wraz z Dywizją przemieściły się w okolice Stopnicy. Tu doszło do kolejnego starcia z oddziałami niemieckimi, po którym dywizja dotarła w okolice Rytwian z zamiarem wykonania natarcia pozorującego na Staszów. 10 września, dywizja została rozbita przez niemiecką 5 Dywizję Pancerną. Po przegranej bitwie 2 Pułk Strzelców Podhalańskich przebił się do lasu mokrzańskiego, zbierając po drodze część żołnierzy z przemyskiego 5 Pułku Strzelców Podhalańskich. Tu w lesie sztab jednostki zakwaterował się w leśniczówce zwanej "Grzybowska" u gajowego Józefa Jedynaka i tu niebawem pułk został okrążony przez niemieckie oddziały i zmuszony do kapitulacji. Oficerowie i podoficerowie zostali wzięci do niewoli, żołnierze rozpuszczeni do domów. Niemcy przejęli broń i wyposażenie jednostki.

Korzystając z panującego zamieszania gajowy Józef Jedynak, za zgodą szefa sztabu, ukrył sztandar pułku. W obawie przed rewizjami, na wiosnę 1941 sztandar 2PSP został przewieziony do Sichowa i zdeponowany u rodziny Pikulów. Następnie, od 1943 sztandar był ukrywany u rodziny Witków w Wilkowej. W sierpniu 1944 sztandar powrócił do gajówki Józefa Jedynaka w lasach mokrzańskich. W 1957 za odmowę wstąpienia do partii, rodzina Jedynaków została wyeksmitowana z gajówki i wraz z dobytkiem i ukrytym sztandarem wywieziona do Staszowa. Tam, w domu państwa Strojnych, Jedynakowie i sztandar znaleźli tymczasowe schronienie. W 1960 przenieśli się, ze sztandarem, do swojego pobudowanego domu przy ul. Oględowskiej 19. Dopiero w 1963 Józef Jedynak, mimo obaw, poinformował władze wojskowe w Kielcach o przechowywanym Sztandarze. W ślad za informacją do domu Jedynaków w Staszowie przybył osobiście gen. Mieczysław Moczar z asystą. Gdy Józef Jedynak znosił ze strychu ukrywany przez lata sztandar 2 psp, padła komenda baczność i oddane zostały honory wojskowe Sztandarowi. Następnie Sztandar został przewieziony do Warszawy, gdzie w Sztabie Generalnym WP w obecności przedstawicieli Wojska Polskiego i władz PZPR Warszawy Józef Jedynak, po 24 latach przechowywania, przekazał sztandar 2 psp do Muzeum Wojska Polskiego.

Oficerowie pułku zostali osadzeni jako jeńcy wojenni m.in. w Oflagu VII A Murnau, dokąd za sprawą Oskara Schmidta (dzierżawcy browaru Morawskich w Zarszynie, który przekazywał produkty) i dowódcy tamtejszej placówki Obwodu Sanok ZWZ/AK, Mieczysława Granatowskiego ps. „Gram” (organizatora) była im przesyłana żywność).

Odtworzenie pułku w ramach Armii Krajowej

W wyniku przeprowadzania akcji odtwarzania przedwojennych jednostek wojskowych Komenda Obwodu Sanok Armii Krajowej postawiła za cel odbudowanie 2 Pułku Strzelców Podhalańskich w sile 1500 ludzi, gotowych na rozkaz przystąpić do walki powstańczej. W tym celu końcem maja 1943 powołano na terenie obwodu 10 placówek, oznaczonych cyframi rzymskimi od I do X. Pułk został rozwiązany po zajęciu terenu jego działania przez oddziały Armii Czerwonej w sierpniu 1944, większość kadry oficerskiej w tym dowódca wstąpiła jeszcze tego samego miesiąca do Wojska Polskiego.

Strzelcy podhalańscy

Dowódcy pułku:

  • gen. Jerzy Dobrodzicki (1918-1919)
  • ppłk Stanisław Wróblewski (1919–1920)
  • mjr Edward Kańczucki (1920)
  • płk Gustaw Truskolaski (1920–1922)
  • płk Franciszek Stutzmann (1922 – 22 VII 1927 → członek Oficerskiego Trybunału Orzekającego)
  • ppłk Eugeniusz Zuger (22 VII 1927 - 31 III 1930 → dyspozycja dowódcy OK X)
  • płk piech. Janusz Wacław Dłużniakiewicz (31 III 1930 – † 19 X 1932)
  • ppłk piech. Karol Świnarski (VI 1933 – † 17 XI 1935)
  • ppłk Karol Lenczowski (1935-1936)
  • płk Zygmunt Cšadek (1936–1938)
  • płk Stefan Szlaszewski (1938–1939)

Zastępcy dowódcy pułku:

  • ppłk Czesław Szpakowski (1928)
  • ppłk Józef Giza (1932-1935)
  • ppłk dypl. Adam Lewicki (4 VII 1935 - 1937)
  • ppłk Stanisław Styrczula (1936-1939)

Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu Wojennego „Virtuti Militari” V klasy za wojnę 1918-1920
Spis utworzony na podstawie publikacji "Zarys historii wojennej pułków polskich 1918-1920. 2 Pułk Strzelców Podhalańskich" z 1929

  • plut. Piotr Adamczyk
  • ś. p. kpt Władysław Barnaś
  • por. Feliks Bielecki
  • sierż. Stanisław Cewik
  • st. strzel. Jan Cetnarowicz
  • ś. p. por. Tadeusz Dąbrowiecki
  • ś. p. por. Jan Dutka
  • kpr. Jakub Gorczowski
  • st. sierż. Franciszek Holicz
  • st. strzel. Antoni Kapałka
  • kpt Rudolf Kostecki
  • kpt Jan Kubin
  • st. strzel. Władysław Kuzior
  • st. sierż. Stanisław Lipiński
  • kpt Stanisław Lityński
  • kpt Michał Lauer
  • kpt Karol Matzenauer
  • st. sierż. Stanisław Mąka
  • strzel. Andrzej Molek
  • st. strzel. Józef Nowak
  • por. Wilhelm Obrzut
  • ś. p. st. sierż. Henryk Pilch
  • por. Stefan Rychalski
  • por. Juliusz Strelinger
  • kpt Franciszek Stutzmann
  • kpt. Władysław Śpiewak
  • st. strzel. Stanisław Świątek
  • por. Stanisław Stahlberger
  • płk Gustaw Truskolaski
  • chor. Michał Tyrkiel
  • ś. p. podch. Aleksander Weyda
  • ś. p. por. Tadeusz Wnorowski
  • kpr. Jan Wójs
  • plut. Stanisław Zawada
  • podch. Józef Zeleski
  • kpt. Władysław Ziętkiewicz

Oficerowie pułku:

  • gen. bryg. Stanisław Lityński (służył w latach 1919-1921, dowódca kompanii i batalionu)
  • gen. bryg. Wacław Szokalski (służył w 1924)
  • płk Aleksander Florkowski (służył w latach 1930-1934, dowódca plutonu)
  • płk Józef Hartman
  • ppłk dypl. Jerzy Pajączkowski-Dydyński (oficer nadetatowy w 1 poł. lat 20.
  • ppłk Andrzej Bogacz (służył w latach 20., kwatermistrz)
  • ppłk Edward Łabno (służył w latach 1931-1939, dowódca kompanii)
  • ppłk Jan Matuszek (służył w latach 20.)
  • ppłk Władysław Śpiewak (służył w 1920)
  • mjr Kazimierz Biernat (służył w latach 1930-1932, komendant odwodu PW)
  • mjr Borys Fournier (służył w latach 1921-1926)
  • mjr Marian Jankowski (służył w 1939, dowódca I batalionu)
  • mjr Franciszek Orawiec (służył w latach 1919-1930, dowódca kompanii)
  • mjr Paweł Staroń (dowódca dworca i komendant na granicy czechosłowackiej w 1919)
  • mjr Adam Trybus (rezerwista w latach 1935-1939)
  • kpt. Jan Dulęba (służył od 1921)
  • kpt Gracjan Fróg ps. „Szczerbiec” (służył w latach 1933-1936)
  • kpt dr Leopold Dręgiewicz (1884-1945), lekarz i oficer wojskowy, zmarł w niewoli niemieckiej
  • kpt. Eugeniusz Halski (służył w 1919)
  • kpt. Stefan Halski (służył w 1919)
  • kpt. Tadeusz Knopp (służył w latach 20., dowódca kompanii)
  • kpt Franciszek Malik ps. „Piorun” (zmobilizowany w 1939, dowódca kompanii)
  • kpt Michał Wieruszewski (służył w 1920)
  • por. Stanisław Bes (od 1934 dowódca plutonu, w wojnie obronnej 1939 dowódca kompanii)
  • por. Maksymilian Firek (kapelmistrz pułku)
  • por. Kazimierz Wojakowski (kapelmistrz pułku)
  • por. Józef Kucharski (służył w latach 1918-1919)
  • por. Józef Kuraś ps. „Ogień” (służył od 1936)
  • por. Tadeusz Słotołowicz (rezerwista w latach 20. i 30.)
  • por. Leon Winiarski (dowódca 5 kompanii na przełomie 1918/1919)
  • por. Jakub Zaleski (służył w 1920)
  • ppor. Zygmunt Bezucha (rezerwista w latach 30.)
  • ppor. Władysław Godula (służył w 1 poł. lat 30.)
  • ppor. Mieczysław Granatowski (zmobilizowany i służył w 1939)
  • ppor. Bronisław Jahn (rezerwista w latach 1935-1939)
  • ppor. Eugeniusz Kaliciński (rezerwista w latach 1918-1919)
  • ppor. Bronisław Kamiński (zmobilizowany i służył w 1939)
  • ppor. Józef Kucza (zmobilizowany i służył w 1939)
  • ppor. Ferdynand Piwowar (zmobilizowany i służył w 1939)
  • ppor. Wojciech Walczak (służba wojskowa w 1935)
  • ppor. Józef Wątróbski (zmobilizowany i służył w 1939)
  • pchor. Ludwik Warchał (zmobilizowany i służył w 1939)
  • Anatol Gupieniec (zmobilizowany i służył w 1939)
  • Józef Stachowicz (ochotnik w szeregach batalionu zapasowego podczas wojny polsko-bolszewickiej)

Sztandar, insygnia pułkowe

Odznaka pamiątkowa
16 października 1929 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 2 Pułku Strzelców Podhalańskich. Odznaka o wymiarach 37x37 mm ma kształt krzyża greckiego o łamanych ramionach (swastyka) z granatową obwódką z okrągłą tarczą emaliowana na biało. Była nadawana zgodnie z zasadami ustalonymi przez Ministerstwo Spraw Wojskowych w 1928 roku.

Chorągiew
15 lipca 1923 roku generał Lucjan Żeligowski wręczył pułkowi chorągiew.

Pióra
Orle pióra przy czapkach pułków podhalańskich stosuje się od czasu bitwy pod Kuźnicą.

Upamiętnienie

W Chyrowie ustanowiono pomnik.

W Sanoku kilkakrotnie dokonano trwałego upamiętnienia 2 Pułku Strzelców Podhalańskich:

  • Ulica Marcelego Nowotki, wcześniej Elżbiety Granowskiej, została przemianowana 2 Pułku Strzelców Podhalańskich.
  • Na fasadzie Kościeła Przemienienia Pańskiego została ustanowiona tablica pamiątkowa dla uczczenia pamięci żołnierzy ZWZ-AK Obwodu Sanok (SZP-AK) i dowódców (Michał Tokarzewski-Karaszewicz, Tadeusz Komorowski, Leopold Okulicki) oraz żołnierzy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich, którzy do 1939 roku stacjonowali w Sanoku. Inskrypcja głosi: "Żołnierzom ZWZ-AK Obwodu Sanok (SZP-ZWZ) AK i ich komendantom głównym gen. M. Tokarzewskiemu „Torwid”, gen. S. Roweckiemu „Grot”, gen. T. Komorowskiemu „Bór”, gen. L. Okulickiemu „Niedźwiadek”. Żołnierzom 2 Pułku Strzelców Podhalańskich. W 42 rocznicę wymarszu oddziału partyzanckiego „Południe”. Społeczeństwo Ziemi Sanockiej. A.D. 1986". Została poświęcona i odsłonięta 6 lipca 1986 roku przez ks. infułata Jana Stączka. Inicjatorami powstania tablicy byli Marian Witalis i ks. Adam Sudoł.
  • Został ustanowiony kamień pamiątkowy upamiętniający 2 Pułk Strzelców Podhalańskich, położony przed budynkiem przy ulicy Adama Mickiewicza 21, stanowiącym dawniej koszary wojskowe, a obecnie jest siedzibą Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Jana Grodka w Sanoku. Został odsłonięty 3 października 1993. Upamiętnia żołnierzy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich oraz AK. Projektantem obelisku był st. chorąży Andrzej Siwiec. Pomnik zawiera herb 2 PSP oraz tablicę z inskrypcją o treści: Pamięci żołnierzy 2 PSP i ich kontynuatorom z AK Obwodu „SAN” w walce o niepodległość Polski. Społeczeństwo Ziemi Sanockiej.

Tradycje

Z pozostałych po II wojnie światowej oddziałów podhalańskich do chwili obecnej tradycje jednostek górskich kontynuuje powołana w 1994 roku 21 Brygada Strzelców Podhalańskich.

Tradycje 2 Pułku Strzelców Podhalańskich dziś kontynuuje 21 Batalion Logistyczny z Rzeszowa im. gen. Jerzego Dobrodzickiego

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu