Totalitaryzm [historia i autorzy]

Totalitaryzm (dawniej też: totalizm) – system rządów (reżim polityczny) dążący do całkowitej władzy nad społeczeństwem za pomocą monopolu informacyjnego i propagandy, ideologii państwowej, terroru tajnych służb wobec przeciwników politycznych, akcji monopolowych i masowej monopartii. Termin totalitario stworzył w 1923 r. Giovanni Amendola, była to koncepcja krytyczna wobec zmian wprowadzanych we Włoszech przez faszystów. W 1925r. Benito Mussolini przejął określenie totalitaryzm i nadał mu pozytywny wydźwięk dla nazwania systemu państwowego, który wprowadzał, charakteryzując go: Wszyscy w państwie, nikt poza nim, nikt przeciw niemu. Totalitaryzm charakteryzuje państwa, w których ambicje modernizacyjne i mocarstwowe idą w parze z brakiem tradycji demokratycznej lub – jak w przypadku Niemiec – rozczarowania demokracją, jej kryzysem lub niedostatkiem. Występowały różne odmiany totalitaryzmu zarówno wśród prawicy, jak i lewicy.

Przykładami państw totalitarnych były: III Rzesza Hitlera, Związek Radziecki, Chiny Mao Zedonga i Kambodża Pol Pota. Współcześnie totalitarny system rządów istnieje w Korei Północnej. Niekiedy za państwa totalitarne uznawane są także Hiszpania generała Franco i Chile Augusto Pinocheta jednak zwykle panujące w nich reżimy traktuje się jako mające charakter autorytarny.

Spis treści

Historia pojęcia

Pojęcie totalitaryzmu zostało przejęte od Giovaniego Amendoli i na nowo opracowane w latach 20 przez faszystów włoskich. Koncepcja stała się bardziej popularna w okresie zimnej wojny gdy w głównym, antykomunistycznym dyskursie politycznym zachodu miała na celu podkreślenia podobieństw między państwami faszystowskimi a ZSRR.

Badaczami historii i genezy totalitaryzmu są Hannah Arendt i Karl Popper

Charakterystyka

W systemach totalitarnych życie ludzi podporządkowane jest wszechobecnej kontroli ze strony władzy. Wyznacza ona standardy i normy zachowania, określa status socjalny obywateli, ustala kierunki, obszary i granice aktywności publicznej oraz kształtuje wzorce życia osobistego. Stosowane są: terror i ludobójstwo, na przykład w obozach koncentracyjnych w hitlerowskich Niemczech lub łagrach w ZSRR. Obywatele są silnie uzależnieni od władzy.

Władza wpływa na świadomość społeczną, posługując się propagandą i indoktrynacją. Są one zgodne z ideologią panującą w danym państwie – na przykład dżucze. Tej ideologii są podporządkowywane programy szkolne i proces nauczania na wszystkich etapach, w tym nawet na poziomie przedszkolnym we współczesnej Korei Północnej. Obowiązuje państwowa cenzura w uzależnionych od władzy środkach masowego przekazu, a także we wszystkich dziedzinach kultury na przykład w filmie, teatrze czy literaturze.

Życie polityczne obywateli i formy ich uczestnictwa w życiu publicznym zostają określone przez władzę. Nie istnieje polityczny pluralizm. Obywatele są instrumentem władzy, potrzebnym do potwierdzenia jej planów i działań. Zakazana jest działalność wszelkiej opozycji. Prawa i wolności obywateli są łamane i zawieszane. Wybory nie odbywają się, a jeśli są organizowane, to mają charakter całkowicie dekoracyjny, ponieważ dominująca siła polityczna decyduje o tym, kto bierze w nich udział i ustala wyniki.

W państwie totalitarnym władza zmierza do całkowitej kontroli gospodarki na przykład przez wprowadzenie w nazistowskich Niemczech systemu korporacyjnego czy upaństwowienie środków produkcji i planowanie gospodarcze w państwach rządzonych przez partie komunistyczne.

Władzę sprawuje jedna partia masowa (na przykład NSDAP, KPZR w latach 1924-1953) kierowana jednocześnie przez jedną osobę otaczaną kultem (Hitler, Mussolini, Stalin, Kim Ir Sen).

.

Cechy

Charakterystycznymi cechami państw totalitarnych są autokratyzm (w szczególności zasada wodzostwa), kontrolowanie przez aparat władzy wszystkich dziedzin życia i ingerencja w przekonania, poglądy, zachowania obywateli, a także rozbudowana propaganda (m.in. fałszująca obraz rzeczywistości) i pełna kontrola nad siłami zbrojnymi, policją i wymiarem sprawiedliwości – wykorzystywanymi jako elementy systemu terroru i represji przeciwko społeczeństwu.

Dwaj zimnowojenni politolodzy amerykańscy, Zbigniew Brzeziński i Carl Friedrich, będąc zwolennikami tożsamości reżimu hitlerowskiego i stalinowskiego, wyróżnili pięć cech, które występując jednocześnie w danym państwie, świadczą o jego totalitaryzmie. Są to:

  1. Oficjalna, przewodnia ideologia
  2. Jedna, monopolistyczna, masowa partia, pod wodzą dyktatora
  3. Monopol rządu na broń
  4. Rządowy monopol dysponowania środkami masowego przekazu
  5. System policyjny, oparty o przemoc, strach i tajne służby
  6. Scentralizowane zarządzanie gospodarką (dodane później).

Istnieje jeszcze jeden zbiór cech totalitaryzmu stworzony przez Hiszpana Juan Linza, który może być uzupełniony przez zamienienie kategorii Weltanschauung pojęciem gnozy politycznej Erica Voegelina i Alaina Besançona. W takim przypadku istota totalitaryzmu to:

  • monizm decyzyjny partii nowego typu
  • gnoza polityczna
  • sterowana masowa mobilizacja społeczna

Norman Davies w "Europa. Rozprawa Historyka z Historią" podaje następujące cechy totalitaryzmu:

  • pseudonauka: twierdzenie, że ideologia opiera się na "fundamentalnych prawach nauki" (materializm historyczny, teoria "rasy panów", eugenika)
  • utopijne cele, np. stworzenie "nowego człowieka" i "nowego ładu" (homo sovieticus, bezklasowe społeczeństwo, czysto rasowy świat)
  • dualistyczne partia-państwo – stworzenie instytucji dublujących i nadzorujących istniejące, zmienianie ich w "pasy transmisyjne" służące propagandzie
  • zasadza wodzostwa (Führerprinzip, kult jednostki)
  • gangsterstwo: silne podobieństwo do metod organizacji przestępczych, np. pasożytnicza "ochrona" wspólnoty przed przemocą którą samemu się tworzy, terroryzowanie swoich członków i ofiar, fizyczna eliminacja rywali, manipulowanie prawem, szantażowanie
  • rozbudowana biurokracja
  • propaganda (wysokie wykorzystanie technik inżynierii społecznej)
  • "wróg dialektyczny" (dla faszyzmu był to komunizm, dla komunistów faszyzm)
  • psychologia nienawiści: kreowanie i podsycanie nienawiści do np. "wrogów ludu", "kułaków", "żydokomuny"
  • monopol w dziedzinie sztuki, estetyzacja władzy
  • cenzura prewencyjna, fabrykowanie informacji
  • ludobójstwo i przymus (eksterminacja np. Żydów i chorych psychicznie w III Rzeszy; burżuazji i trockistów w ZSRR)
  • kolektywizm (umacnianie więzi w kolektywie poprzez parady wojskowe, partyjne rytuały, masowe ruchy młodzieżowe itp; przeciwdziałaniu tradycyjnym jak rodzina itd.)
  • militaryzm (masowa mobilizacja obywateli do sił zbrojnych)
  • pogarda dla liberalnej demokracji (np. żydowskiej według nazistów, opartej na wyzysku według komunistów)
  • moralny nihilizm (dążenie do celu z pominięciem zasad etycznych)

Gospodarka

Polityka gospodarcza państw totalitarnych była zróżnicowana. W ZSRR najpierw wprowadzono centralnie sterowany komunizm wojenny, następnie na kilka lat wprowadzono stosunkowo liberalną Nową Politykę Ekonomiczną, po czym ponownie wprowadzono gospodarkę planową. Gospodarkę w prawie w całości znacjonalizowano. Kierunek gospodarki wytaczały potrzeby wojska. Szybki rozwój gospodarczy i uprzemysłowienie realizowane było kosztem konsumpcji.

Hitlerowcy natomiast prywatyzowali własność publiczną i usługi przy czym jednocześnie zwiększali kontrolę państwa nad gospodarką. Hitler na podstawie popularnej wśród faszystów teorii darwinizmu społecznego twierdził że nie należy lekceważyć konkurencji gospodarczej i prywatnych przedsiębiorstw jako silnika ekonomicznego.

Według Leszka Kołakowskiego w społeczeństwie totalitarnym jednostka jest traktowana jako własność państwa a środki produkcji są totalnie upaństwowione.

Sytuacja prawna w Polsce

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (): Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (, z późn. zm.):

Organizacje typu Komunistyczna Partia Polski mogą jednak legalnie działać, gdyż w swoim programie nie odwołują się one do wskazanych w konstytucji totalitarnych praktyk, wodzowskiego modelu państwa, terroru, ale jedynie do haseł uspołecznienia środków produkcji, kontroli robotniczej, które same w sobie nie zawierają treści propagującej totalitaryzm.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu