Totalitaryzm [historia i autorzy]

Totalitaryzm (dawniej też: totalizm) – system rządów (reżim polityczny) dążący do całkowitej władzy nad społeczeństwem za pomocą monopolu informacyjnego i propagandy, ideologii państwowej, terroru tajnych służb wobec przeciwników politycznych, akcji monopolowych i masowej monopartii. Termin totalitario stworzył w 1923 r. Giovanni Amendola, była to koncepcja krytyczna wobec zmian wprowadzanych we Włoszech przez faszystów. W 1925r. Benito Mussolini przejął określenie totalitaryzm i nadał mu pozytywny wydźwięk dla nazwania systemu państwowego, który wprowadzał, charakteryzując go: Wszyscy w państwie, nikt poza nim, nikt przeciw niemu. Totalitaryzm charakteryzuje państwa, w których ambicje modernizacyjne i mocarstwowe idą w parze z brakiem tradycji demokratycznej lub – jak w przypadku Niemiec – rozczarowania demokracją, jej kryzysem lub niedostatkiem. Występowały różne odmiany totalitaryzmu zarówno wśród prawicy, jak i lewicy.

Przykładami państw totalitarnych były: III Rzesza Hitlera, Związek Radziecki, Chiny Mao Zedonga i Kambodża Pol Pota. Współcześnie totalitarny system rządów istnieje w Korei Północnej. Niekiedy za państwa totalitarne uznawane są także Hiszpania generała Franco i Chile Augusto Pinocheta jednak zwykle panujące w nich reżimy traktuje się jako mające charakter autorytarny.

Spis treści

Historia pojęcia

Pojęcie totalitaryzmu zostało przejęte od Giovaniego Amendoli i na nowo opracowane w latach 20 przez faszystów włoskich. Koncepcja stała się bardziej popularna w okresie zimnej wojny gdy w głównym, antykomunistycznym dyskursie politycznym zachodu miała na celu podkreślenia podobieństw między państwami faszystowskimi a ZSRR.

Badaczami historii i genezy totalitaryzmu są Hannah Arendt i Karl Popper

Charakterystyka

W systemach totalitarnych życie ludzi podporządkowane jest wszechobecnej kontroli ze strony władzy. Wyznacza ona standardy i normy zachowania, określa status socjalny obywateli, ustala kierunki, obszary i granice aktywności publicznej oraz kształtuje wzorce życia osobistego. Stosowane są: terror i ludobójstwo, na przykład w obozach koncentracyjnych w hitlerowskich Niemczech lub łagrach w ZSRR. Obywatele są silnie uzależnieni od władzy.

Władza wpływa na świadomość społeczną, posługując się propagandą i indoktrynacją. Są one zgodne z ideologią panującą w danym państwie – na przykład komunizmem. Tej ideologii są podporządkowywane programy szkolne i proces nauczania na wszystkich etapach, w tym nawet na poziomie przedszkolnym we współczesnej Korei Północnej. Obowiązuje państwowa cenzura w uzależnionych od władzy środkach masowego przekazu, a także we wszystkich dziedzinach kultury na przykład w filmie, teatrze czy literaturze.

Życie polityczne obywateli i formy ich uczestnictwa w życiu publicznym zostają określone przez władzę. Nie istnieje polityczny pluralizm. Obywatele są instrumentem władzy, potrzebnym do potwierdzenia jej planów i działań. Zakazana jest działalność wszelkiej opozycji. Prawa i wolności obywateli są łamane i zawieszane. Wybory nie odbywają się, a jeśli są organizowane, to mają charakter całkowicie dekoracyjny, ponieważ dominująca siła polityczna decyduje o tym, kto bierze w nich udział i ustala wyniki.

W państwie totalitarnym władza zmierza do całkowitej kontroli gospodarki na przykład przez wprowadzenie w faszystowskich Niemczech systemu korporacyjnego czy uspołecznienie środków produkcji i planowanie gospodarcze w państwach rządzonych przez partie komunistyczne.

Władzę sprawuje jedna partia masowa (na przykład NSDAP, KPZR) kierowana przez jedną osobę otaczaną kultem (Hitler, Mussolini, Stalin).

.

Cechy

Charakterystycznymi cechami państw totalitarnych są autokratyzm (w szczególności zasada wodzostwa), kontrolowanie przez aparat władzy wszystkich dziedzin życia i ingerencja w przekonania, poglądy, zachowania obywateli, a także rozbudowana propaganda (m.in. fałszująca obraz rzeczywistości) i pełna kontrola nad siłami zbrojnymi, policją i wymiarem sprawiedliwości – wykorzystywanymi jako elementy systemu terroru i represji przeciwko społeczeństwu.

Dwaj współcześni politolodzy, Zbigniew Brzeziński i Carl Friedrich, wyróżnili pięć cech, które występując jednocześnie w danym państwie, świadczą o jego totalitaryzmie. Są to:

  • oficjalna ideologia
  • masowa partia pozostająca pod kontrolą oligarchii
  • monopol rządu na broń
  • rządowy monopol dysponowania środkami masowego przekazu
  • terrorystyczny system policyjny

W późniejszych wywodach obaj politolodzy wyróżniali również szóstą cechę – scentralizowane zarządzanie.

Istnieje jeszcze jeden zbiór cech totalitaryzmu stworzony przez Hiszpana Juan Linza, który może być uzupełniony przez zamienienie kategorii Weltanschauung pojęciem gnozy politycznej Erica Voegelina i Alaina Besançona. W takim przypadku istota totalitaryzmu to:

  • monizm decyzyjny partii nowego typu
  • gnoza polityczna
  • sterowana masowa mobilizacja społeczna

Norman Davies w "Europa. Rozprawa Historyka z Historią" podaje następujące cechy totalitaryzmu:

  • pseudonauka: twierdzenie, że ideologia opiera się na "fundamentalnych prawach nauki" (materializm historyczny, teoria "rasy panów", eugenika)
  • utopijne cele, np. stworzenie "nowego człowieka" i "nowego ładu" (homo sovieticus, bezklasowe społeczeństwo, czysto rasowy świat)
  • dualistyczne partia-państwo – stworzenie instytucji dublujących i nadzorujących istniejące, zmienianie ich w "pasy transmisyjne" służące propagandzie
  • zasadza wodzostwa (Führerprinzip, kult jednostki)
  • gangsterstwo: silne podobieństwo do metod organizacji przestępczych, np. pasożytnicza "ochrona" wspólnoty przed przemocą którą samemu się tworzy, terroryzowanie swoich członków i ofiar, fizyczna eliminacja rywali, manipulowanie prawem, szantażowanie
  • rozbudowana biurokracja
  • propaganda (wysokie wykorzystanie technik inżynierii społecznej)
  • "wróg dialektyczny" (dla faszyzmu był to komunizm, dla komunistów faszyzm)
  • psychologia nienawiści: kreowanie i podsycanie nienawiści do np. "wrogów ludu", "kułaków", "żydokomuny"
  • monopol w dziedzinie sztuki, estetyzacja władzy
  • cenzura prewencyjna, fabrykowanie informacji
  • ludobójstwo i przymus (eksterminacja np. Żydów i chorych psychicznie w III Rzeszy; burżuazji i trockistów w ZSRR)
  • kolektywizm (umacnianie więzi w kolektywie poprzez parady wojskowe, partyjne rytuały, masowe ruchy młodzieżowe itp; przeciwdziałaniu tradycyjnym jak rodzina itd.)
  • militaryzm (masowa mobilizacja obywateli do sił zbrojnych)
  • pogarda dla liberalnej demokracji (np. żydowskiej według nazistów, opartej na wyzysku według komunistów)
  • moralny nihilizm (dążenie do celu z pominięciem zasad etycznych)

Gospodarka

Polityka gospodarcza państw totalitarnych była zróżnicowana. W ZSRR najpierw wprowadzono centralnie sterowany komunizm wojenny, następnie na kilka lat wprowadzono stosunkowo liberalną Nową Politykę Ekonomiczną, po czym ponownie wprowadzono gospodarkę planową. Gospodarkę w prawie w całości znacjonalizowano. Kierunek gospodarki wytaczały potrzeby wojska. Szybki rozwój gospodarczy i uprzemysłowienie realizowane było kosztem konsumpcji.

Hitlerowcy natomiast prywatyzowali własność publiczną i usługi przy czym jednocześnie zwiększali kontrolę państwa nad gospodarką. Hitler na podstawie popularnej wśród faszystów teorii darwinizmu społecznego twierdził że nie należy lekceważyć konkurencji gospodarczej i prywatnych przedsiębiorstw jako silnika ekonomicznego.

Według Leszka Kołakowskiego w społeczeństwie totalitarnym jednostka jest traktowana jako własność państwa a środki produkcji są totalnie upaństwowione.

Sytuacja prawna w Polsce

Organizacje typu Komunistyczna Partia Polski mogą jednak legalnie działać, gdyż w swoim programie nie odwołują się one do wskazanych w konstytucji totalitarnych praktyk, wodzowskiego modelu państwa, terroru, ale jedynie do haseł uspołecznienia środków produkcji, kontroli robotniczej, które same w sobie nie zawierają treści propagującej totalitaryzm.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu