Idiosynkrazja [historia i autorzy]

Idiosynkrazja (gr. ιδιοσυγκρασία, idiosunkrasia, idios „jego własny” i syn-krasis „mieszanina”) – „szczególny nawyk”, „zwyczaj ciała” – definiowana jako indywidualna właściwość lub cecha osoby lub grupy i jest często używana by wyrazić ekscentryzm lub osobliwość. Ten termin może też odnosić się do symboli. Idiosynkratyczny symbol dla jednej osoby ma jedno znaczenie, a dla drugiej zupełnie inne. Np. ostrze dla jednego może symbolizować wojnę, ale dla kogoś innego może ono symbolizować chirurgię. Zgodnie z tą samą zasadą lingwiści utrzymują, że słowa nie są tylko symbolami arbitralnymi, ale także bardzo idiosynkratycznymi.

Spis treści

Medycyna

Idiosynkrazja mówi o osobniczo zmiennej reakcji na działanie różnych czynników chemicznych, fizycznych i mechanicznych. Odczyn idiosynkratyczny (anafilaktoidalny) występuje np. w reakcji na środki cieniujące stosowane w badaniach obrazowych jako nagła reakcja organizmu, która nie zależy od dawki preparatu. Najczęściej jest to reakcja skórna, jak pokrzywka i świąd. Może jednak wystąpić skurcz oskrzeli, obrzęk krtani lub wstrząs (anafilaktoidalny). Częstość występowania jest większa u osób uczulonych na inne preparaty farmakologiczne.

Choroba

Idiosynkrazja określała sposób w jaki lekarze rozumieli choroby w XIX wieku. Każdą chorobę widzieli jako jedyny w swoim rodzaju stan związany z każdym pacjentem. To pojmowanie zaczęło się zmieniać w latach 70. XIX wieku, kiedy to odkrycia europejskich badaczy umożliwiły nastanie „medycyny naukowej”, prekursora medycyny opartej na faktach, która jest dzisiejszym standardem praktyki.

Farmakologia

We współczesnej medycynie terminem idiosynkrazji określa się stan zwiększonej odczynowości organizmu na określony związek chemiczny. Ta odmienna ilościowo reakcja na lek, związana z osobniczą wrażliwością, wynika z nieprawidłowości przemian biochemicznych leku w organizmie. Stan ten, uwarunkowany genetycznie lub nabyty, różni się zasadniczo od objawów uczuleniowych, przy których dochodzi do reakcji antygen-przeciwciało.

U innych osób reakcja byłaby inna lub by nie wystąpiła.

Najczęściej jest powodowana przez enzymopatię, odziedziczoną lub nabytą, przez co wywołująca ją substancja nie może zostać poprawnie metabolizowna i powoduje liczne objawy przez kumulowanie lub zablokowanie metabolizmu innych (często toksycznych) substancji. Reakcja idiosynkratyczna wywołująca objawy podobne do alergii jest nazywana reakcją pseudoanafilaktyczną.

Przykładami występowania idiosynkrazji są:

  • reakcja anafilaktoidalna po podaniu kontrastu rentgenowskiego,
  • spadek ciśnienia tętniczego krwi i wystąpienie skurczu oskrzeli spowodowany iniekcją tubokuraryny,
  • astma aspirynowa („idiosynkrazja aspirynowa”) po zażyciu leków przeciwbólowych hamujących syntezę prostaglandyn.

Psychiatria

W psychiatrii ten termin oznacza specyficzny i jedyny w swoim rodzaju stan umysłowy pacjenta, często zastępowany neologizmami.

Psychologia

W psychoanalizie i behawioryzmie idiosynkrazja jest używana jako określenie indywidualnego sposobu spostrzegania, doświadczania i reagowania na zwyczajną sytuację przez jednostkę (danie z mięsa może wywołać nostalgiczne wspomnienia w jednej osobie, a w drugiej niesmak). Te reakcje nazywane są idiosynkratycznymi.

Ekonomia

Ryzyko idiosynkretyczne jest to ryzyko zmian cen, które dotyczy tylko szczególnych okoliczności związanych z niektórymi papierami wartościowymi. Idiosynkratyczne ryzyko więc nie jest związane z ryzykiem na całym rynku. Jest ono specyficzne dla danej firmy i może być wyeliminowane dywersyfikacją zgodnie z teorią portfolio.

W ekonometrii błąd idiosynkratyczny oznacza błąd panelowych danych, które cały czas zmieniają się w czasie i dla opisywanych jednostek, firm, miast etc.

Pokaż ten artykuł na Wikipedia.pl

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.
Zasady zachowania poufności. O Wikipedii. Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność. Materiał pochodzący z Wikipedii został zmodyfikowany poprzez ograniczenie liczby przypisów. Wikipedia® is a registered tradmark of the Wikimedia Foundation.

Kategorie dla tego artykułu